Jump to content

Busisiwe Mkhwebane

Go tswa ko Wikipedia
Busisiwe Mkhwebane
Mosireletsi wa bone wa Aforika Borwa
In office
Phalane a le lesome leborobabongwe ngwaga wa 2016  Seetebosigo a le malatsi a robabongwe ngwaga wa 2022
Appointed byJacob Zuma
DeputyKholeka Gcaleka
Pele Ga GagweThuli Mandonsela
Morago Ga GagweKholeka Gcaleka
Mopalamente wa Aforika Borwa
In office
Phalane a le masome mabedi ngwaga wa 2023  Phalane a le lesome le borataro ngwaga wa 2024
Ka Ga Ena
O tsetsweBusisiwe Joyce Mkhwebane
Tlhakole a le malatsi a mabedi ngwaga wa 1970
Bethal Mpumalanga Aforika Borwa
MokgatlhouMkhonto weSizwe Economic Freedom Fighters
Mo/BakapeloDavid Mandla Mkhwebane
Alma materUniversity of the North

Rand Afrikaans University

University of South Africa
TiroOmbudsman Molaodi moatlhodi

Busisiwe Mkhwebane ke mmueledi le moatlhodi wa Aforika Borwa o o berekileng e le mosireletsi wa bone Aforika Borwa go tswa ka Phalane 2016 go fitlhelela a kobiwa ka Lwetse 2023. Morago ga go kobiwa gagwe, o ne a bereka e le mopalamente wa Aforika Borwa go tswa ka Phalane 2023 go tsena Phalane 2024, a emetse EFF. Ke moeteledipele wa kgaolo ya borobabongwe wa ntlha go ntshiwa ka go kobiwa.

Botshelo jwa a le mmotlana le thuto

[fetola | Fetola Motswedi]

Mkhwebane o tsholetswe kwa Bethal kwa kgaolong ya Transvaal (kwa e leng Mpumalanga) ka Tlhakole a le malatsi a mabedi ngwaga wa 1970, a aloga ka matric go tswa kwa Mkhephuli Secondary ka 1988. O alogile ka BProc le LLB go tswa kwa University of the North (kwa e leng University of Limpopo). O ne a aloga ka diploma ka molao wa dikgwebo le e nngwe e e fa godingwana ya makgetho go tswa kwa Rand Afrikaans University (kwa e leng University of Johannesburg).[1] Ka 2010 o ne a fetsa Masters tsa Business Leadership kwa University of South Africa.[2]

Ka 1994, Mkhwebane o ne a nna bontlha jwa lephata la tshiamiso le mo moatlhodi mogolo, morago go tswa ka 1996 e le wa tsa semolao kwa International Affairs Directorate. Ka 1998, o ne a nna bontlha kwa komiti ya ditshwanelo tsa setho ya Aforika Borwa e le motlhotlhomisi mogolo. Ngwaga o o latelang, o ne a ya kwa lephateng la magae e le mookamedi wa batshabi, a nna mookamedi wa nakwana mo tlhokomelong ya ba ba kopang botshabelo ka 2009.

Go tswa ka 2010 go tsena 2014, o ne a bereka e le mogakolodi mo ditirelong tsa go tlola melelwane kwa ofising ya Aforika Borwa kwa China.[3] Pego ka ba bo borukutlhi le tshenyetso setshaba e ne e supa gore ka nako eo letlole la ga Mkhwebane le ne le beilwe leitlho ke HSBC go bo le amogetse di dolara di le dikete di le tlhano go tswa kwa lolwapeng loora Gupta mabapi le konteraka e go neng go ngangisanwa ka yone ya seporo le China South Rail.[4][5] Mkhwebane o ne a ganetsa magatwe a gore o amogetse madi go tswa kwa lolwapeng loora Gupta.[6]

Ka 2014, o ne a boela Aforika Borwa go bereka E le mookamedi wa tlhokomelo ya ditshetlana tsa lefatshe le tirisanommofo kwa lephatenf la magae. Mkhwebane o ne a ya go bereka e le mosekaseki wa lekgotla la tshireletso setshaba go tswa ka Phukwi 2016 go tsena Phalane 2016 pele ga a tlhomiwa mosireletsi ka Phalane 2016. Ka nako ya pereko ya gagwe, go ne ga itsisiwe fa a na le botsalano le tautona Jacob Zuma.[7]

O berekile e le leloko la komiti ya letlole la batshabi, kwa dituelo tsa thuso ya batshabi di direlwang teng go thusa batshabi ba ba tlhokang thuso.[8] O bereka e le mookamedi wa Business Development kwa Iyanilla Bricks.[9]

Dingangisano fa e le mosireletsi

[fetola | Fetola Motswedi]

Palo ya dingangisano le dikatlholo tsa semolao kgatlhanong le mosireletsi di ne tsa tlhaga ka nako ya pereko ya ga Mkhwebane.   Diphathi tsa kganetso, Democratic Alliance le Congress of the People, di ne tsa re Mkhwebane a ntshiwe mo maemong a mosireletsi, fa makgotla a setshaba a tshwana le COSATU le Organisation Undoing Tax Abuse di rile maitekanelo a gagwe a go nna mo ofising so a sekasekiwa.[10]

Pego ya ga Ramaphosa

[fetola | Fetola Motswedi]

Pego ya ga Mkhwebane ya magatwe a go amogela madi a dikete di le makgolo matlhano a diranta gore letsholo la botautona la ANC la ga Cyril Ramaphosa le atlege go tswa kwa BOSASA, go ngangisantswe ka tse e di boneng, tlholego ya patlisiso, le ka fa e neng e kwadilwe ka teng.[11] Pego e e neng ya felela ka gore Ramaphosa o ne a faposa palamente ka bomo fa a bodiwa ka madi al, e supilwe ke tautona fa e sena boammaaruri, tse di bonweng ga di a tshwanela ka fa molaong, le gore di ne di feta dinonofo tsa moatlhodi. Ramaphosa o ne a kopa tshekatsheko ya pego ya mosireletsi,[12][13] kgotlatshekelo e ne ya atlhola gore pego e seegelwe kwa thoko[14] le gore ofisi ya gagwe e ne e sena thata ya go tlhotlhomisa kgang eo.[15] Kgotlatshekelo e ne ya supa gape gore tlhotlhomiso ya ga Mkhwebane e ne e se ka fa molaong[16], e ne e le botlhaswa[17] fa a supa gore Mkhwebane o reteletswe ke go tlhaloganya maatla a gagwe a retelelwa ke go dirisa molao le go sekaseka bosupi jo bo fa pele ga gagwe.[18]

Banka ya South African Reserve

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka Seetebosigo ngwaga wa 2017, ka kgaololo ya mookamedi wa pele wa banka ya South African Reserve (SARB) wa 2003 go tsena 2012, Stephen Goodson, le ntle le kgakololo ya baitseanape ba itsholelo ba puso kgotsa baithuti ba molao, Mlhwebane o ne a kwala diphetogo mo molaomotheong go ntsha go ikemela ka nosi ga SARB le maikaelelo a banka a go tshegetsa koketsego ya ditlhwatlhwa, o ne a gwetlha palamente go diragatsa diphetogo tseo mo moalomotheong.[19] Go latlhegelwa ke tshepo mo dipeeletsong tsa puso ya Aforika Borwa go ne ga baka tatlhegelo ya didikadike tsa diranta.[20] Ka Phatwe 2017, banka ya Reserve e ne ya fenya tsheko kgatlhanong le Mkhwebane kgotlatshekelo ya re taelo ya gagwe e tlola molao wa kgaoganyo ya dinonofo, selo se Mkhwebane a neng a se ganetsa a bo a ikuela ka sone.[21]

Banka ya Absa

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka 2017, Mkhwebane o ne a ntsha pego ya Bakorp-CIEX, ya tshekatsheko ya gagwe ya banka ya Absa[22] le tse dingwe. Kgotlatshekelo ga Pretoria e ne ya re banka ya Absa e buse madi a dibilione di le sekete, lekgolo le masome a mabedi le botlhano kwa pusong ka thuso ya madi e o e mo tlhatlhameng ebong Bankorp Group e a amogetseng go tswa mo pusong ya pele.[23] Kgotlatshekelo e ne ya bona fa mosireletsi a ne a sa itshwara ka seemo se se ka solofelwang mo mothong wa maemo a mosireletsi, e ne ya tswelela ka gore ga a na sepe gore ofisi ya gagwe e tlhoka gore a nne boammaruri le go tshwara dikgang ka fa molaong le gore fo solofetswe seemo se se kwa godiml mo go ene.[24]

Kgotlatshekelo e ne ya bona gape gore Mkhwebane o akile a le mo maitlamong, le gore o dirile tshekatsheko ya gagwe e se ka fa tshwanelong.[25] Kgotlatshekelo e ne ya sekaseka topo ya tsheko kgatlhanong le Mkhwebane ka ntlha ya maitsholo a gagwe.[26][27] Kgotlatshekelo e ne ya laola ka topo e moragonyana ka Phukwi 2019,[28][29][30] e le madi a a kanang ka dikete di le makgolo a robabongwe. Katlholo ya kgotlatshekelo e ne ya oketsa gore Mkhwebane a ntshiwe mo ofising.[31]

Porojeke ya Vrede ya masi

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka Motsheganong 2019, pego ya ga Mkhwabane mo porojekeng ya masi ya Vrede e ne ya supiwa fa e se ka fa molaong ya bo ya seegelwa fa thoko, kgotlatshekelo ya Gauteng e ne ya bona gore mosireletsi o reteletswe mo maikarabelong a gagwe a go tlhotlhomisa porojeke.[32] Ofisi ya ga mosireletsi e ne ya laelwa go duela ditopo tsa kgwetlho eo, ditopo tse dingwe di neetswe Mkhwabane ka sebele.[33]

Pravin Gordhan

[fetola | Fetola Motswedi]

Fa a le mosireletsi, ofisi ya ga Mkhwabane e ne ya ntsha pego e e supang fa tona wa pele wa madi Pravin Gordhan a bonwe molato wa go tlola molaomotheo ka ntlha ya go tlhoka g tshwara sentle dituelo tsa tona wa South African Revenue Service (SARS) fa a ithola marapo ka bogodi.[34] Se se ne sa baka gore Mkhwebane a gwetlhe tautona go tseela Gordhan dikgato.[34] Babueledi ba ga Gordhan ba ne ba ema kgatlhanong le se Mkhwabane a se boneng, Mkwabane o ne a latosa phatlalatsa gore ke bontlha jwa sepolotiki go supa Gordhan ka monwana le go mo latofatsa.[35][36][37] Ka Phukwi 2019, lekalana la kgotlatshekelo ya Gauteng le ne la atlhola gore kgwetlho ya ga Mkhwebane kgatlhanong le Gordhan e emisiwe ka nakwana, go fitlhelela molao o sekaseka pego ya ga Mkhwebane ya SARS. Katlholo e ne ya supa gore palo ya dikgang tsa ga Mkhwebane, ga di na mabaka, le fa e le boleng.[38][39]

Dikatlholo tse dingwe

[fetola | Fetola Motswedi]

Dikatlholo di le mmalwa kgatlhanong le mosireletsi  ka nako ya ga Mkhwebane di ne di eme jaana:

Ka Phukwi a le masome mararo ngwaga wa 2019, kompone ya mabelo a dipitse ya Phumelela Gaming and Leisure e ne ya fenya tsheko ya go thibela ofisi ya ga Mkhwebane go diragatsa paakanyo mo mohameng wa dipitse fa pego ya ga mosireletsi ya kgang eo e santse e sekasekiwa ke molao.[40][41] Kompone e ne ya re ofisi ya ga Mkhwebane e ne ya tlola pharologanyo ya dinonofo, ga e a sala morago tsela e e siameng fa e tlhotlhomisa tsheko ya ga Phumelela, gape e na le mathata a le mantsi a semolao le netefatso. Katlholo e, e salwa morago ke ya molaomotheo ya banka ya ABSA le ya kgotlatshekelo ya ga Praving Gordhan kgatlhanong le ofisi ya ga Mkhwebane di ne di bonwa mo metsweding ya dikgang fa di sa ema sentle maemo a gagwe e le mosireletsi mme di oketsa se diphathi tsa kganetso ya Democratic Alliance le Civil Society di se buang go tlhotlhomisa tshekatsheko ya palamente ya go itekanela ga gagwe go nna mo ofising eo.[42][40][41]

Kgoatshekelo e ne ya atlhola kgatlhanong le mosireletsi ya seegela kwa thoko tse Mkhwebane a di boneng kgatlhanong le batho ba ba neng ba emetse Bapo ba Mogale, e lemoga fa pego e ne e na le tse di sa nnang sentle.[43]

Go kobiwa

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka Ngwanatsele 2020 motsamaisa dipuisano tsa palamente Thandi Modise o ne a tlhoma moatlhodi wa kgotlatshekelo ya molaomotheo Bess Nkabinde le babueledi ba bagolwane Dumisa Ntsebeza le Johan de Waal go sekaseka gore a go ne go  na le bosupi jo bo lekaneng go ntsha Mkhwebane mo ofising. Pego e ne ya neelwa palamente ka Tlhakole 2021, mmueledi wa palamente o ne a soboka tse di bongweng are setlhopha se supile fa go na le bosupi jo bo lekaneng jo bo supang go tlhaela pereko sentle le dikai tsa se di akaretsa bosupi jo bo suoang go dirisa dinonofo tsa gagwe makgwakgwa go ya ka molaomotheo le molao wa mosireletsi ga mmogo le go tlhoka go tlhaloganya molao.[44]

Ka Mopitlo a le lesome le botlhano ngwaga wa 2022, khiduthamaga e ne ya simolola go tlhotlhomisa go tshwanela go nna mo ofising ga gagwe.[45][46] Ka Lwetse a le lesome le motso ngwaga wa 2023, morago ga go fediwa ga tlhotlhomiso, khuduthamaga e ne ya tlhopha gore Mkhwebane a ntshiwe mo maemong, se se mo dira moeteledipele wa ntlha wa kgaolo ya borobabongwe go rolwa marapo.[47] Go kobiwa ga gagwe, kgwedi pele ga sebaka sa gagwe sa dingwaga tse supa di wela, go ne ga mo kganela go bona dituelo tsa didikadike di le lesome tse a ka bong a di bone fa a ne a feditse sebaka sa gagwe.[48]

Tiro mo palamenteng

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka Phalane a le lesome le borataro ngwaga wa 2023, Mkhwebane o ne a nna leloko la Economic Freedom Fighters.[49] O ne a tlhomamisiwa e le mopalamente ka Phalane a le masome mabedi ngwaga wa 2023.[50] O ne a ithola marapo mo EFF le palamente ka Phalane a le lesome le borataro ngwaga wa 2024, ngwaga fela a sena go nna leloko la phathi eo.[51]Ka Phalane 2024,Mkhwebane o ne a nna leloko la Umkhonto weSizwe morago ga a sena go tswa kwa EFF.[52]

  1. "CV for Busisiwe Mkhwebane" (PDF). Parliamentary Information Centre, Parliament of the Republic of South Africa. Archived from the original (PDF) on 18 October 2016.
  2. Maphumulo, Solly (9 October 2016). "God will keep me standing, says new Public Protector". IOL. Retrieved 26 November 2025
  3. "A profile of Adv Busisiwe Mkhwebane - Office of the PP - DOCUMENTS". www.politicsweb.co.za. 26 June 2019. Retrieved 26 November 2025
  4. Cameron, Jackie (31 July 2019). "HSBC joins dots from Gupta-friendly public protector to Chinese rail company kickbacks". BizNews.com. Retrieved 26 November 2025
  5. JORDAAN, NOMAHLUBI (30 July 2019). "$5,000 payment to Mkhwebane flagged by HSBC bank: report". TimesLIVE. Retrieved 26 November 2025
  6. "Mkhwebane denies Gupta financial links". SABC News. 30 July 2019. Retrieved 26 November 2025
  7. Mkhwanazi, Siyabonga (28 July 2019). "How PP Busisiwe Mkhwebane went from 'nowhere' to centre of political storm". www.iol.co.za. Retrieved 26 November 2025
  8. "Profile: Advocate Busisiwe Mkhwebane". Archived from the original on 19 October 2016. Retrieved 26 November 2025
  9. "Public Protector Interview: Busisiwe Mkhwebane". Archived from the original on 19 October 2016. Retrieved 26 November 2025
  10. "Ramaphosa raises 'grave concerns' about Public Protector's grasp of the law - report". News24. 1 August 2019. Retrieved 26 November 2025
  11. Watts, Derek (29 July 2019), The People's Protector, Carte Blanche, retrieved 26 November 2025
  12. Kekana, Mashadi (22 July 2019). "Public protector welcomes Ramaphosa's decision to place report on review". The M&G Online. Retrieved 26 November 2025
  13. FEKETHA, SIVIWE (21 July 2019). "Ramaphosa to seek judicial review of Public Protector's Bosasa report". www.iol.co.za. Retrieved 26 November 2025
  14. "High Court sets aside Mkhwebane's CR17 donation report in scathing judgment". News24. 10 March 2020. Retrieved 26 November 2025
  15. "Mkhwebane had no jurisdiction to investigate CR17 campaign donations, court rules". www.iol.co.za. Retrieved 26 November 2025
  16. "Busisiwe Mkhwebane roasted as court finds for Cyril Ramaphosa in Bosasa matter". TimesLIVE. Retrieved 26 November 2025
  17. "Mkhwebane's conduct in CR17 probe reckless, unfathomable and unlawful, court finds". News24. 10 March 2020. Retrieved 26 November 2025
  18. Nicolson, Greg (10 March 2020). "Ramaphosa vs Mkhwebane: Court sets aside Mkhwebane's 'irrational, reckless' CR17 report". Daily Maverick. Retrieved 26 November 2025
  19. de Wet, Phillip; Steyn, Lisa (21 June 2017). "The Holocaust denier, the public protector and the Reserve Bank". Mail & Guardian. Johannesburg, South Africa. Archived from the original on 7 July 2017.
  20. Herman, Paul (13 June 2018). "MPs to wait for Mkhwebane's reply before deciding on inquiry". News 24. Archived from the original on 13 June 2018.
  21. Omarjee, Lameez (15 August 2017). "SA Reserve Bank wins court bid against Public Protector". Mail & Guardian. Johannesburg, South Africa. Archived from the original on 17 August 2017.
  22. de Wet, Phillip; Steyn, Lisa (21 June 2017). "The Holocaust denier, the public protector and the Reserve Bank". Mail & Guardian. Johannesburg, South Africa. Archived from the original on 7 July 2017.
  23. Groenewald, Yolandi (16 February 2018). "Public Protector's ABSA bailout report set aside". Mail & Guardian. Johannesburg, South Africa. Archived from the original on 13 June 2018.
  24. Feltham, Luke; Kekana, Mashadi (13 June 2018). "The case against Mkhwebane". Mail & Guardian. Johannesburg, South Africa.
  25. Niselow, Tehillah (22 July 2019). "Request for Mkhwebane to be struck off advocates roll for 'lying under oath'". Fin24. Retrieved 26 November 2025
  26. Bateman, Barry (28 March 2018). "Mkhwebane loses appeal on costs order in Absa-Bankorp matter". Eye Witness News (EWN). Archived from the original on 28 March 2018.
  27. Maughan, Karyn (9 July 2018). "Busisiwe Mkhwebane still fighting R900'000 legal bill". Times Live. Johannesburg, South Africa: Tiso Blackstar Group. Archived from the original on 9 July 2018.
  28. Niselow, Tehillah (22 July 2019). "ConCourt upholds cost order against Mkhwebane, rules she was 'not honest' in Absa investigation". News24.
  29. "Public protector Busisiwe Mkhwebane must pay up in Reserve Bank/Absa matter". TimesLIVE. Retrieved 26 November 2025
  30. Wyk, Pauli Van (22 July 2019). "MKHWEBANE JUDGMENT: Bad faith, dishonest, biased, reprehensible behaviour, not up to standard, falsehoods — the storm that broke over Mkhwebane". Daily Maverick. Retrieved 26 November 2025
  31. "The legal argument for removing the Public Protector". News24. 26 July 2019. Retrieved 26 November 2025
  32. Seleka, Ntwaagae; Chabalala, Jeanette (20 May 2019). "Vrede dairy farm project: Gauteng High Court rules Public Protector's report is unconstitutional". News24.
  33. Chabalala, Jeanette (15 August 2019). "Vrede dairy farm project: Public Protector's office and Mkhwebane will have to pay costs". News24.
  34. 1 2 Nkanjeni, Unathi (27 May 2019). "Pravin Gordhan vs Busisiwe Mkhwebane: what you need to know". TimesLIVE. Retrieved 26 November 2025
  35. Lowman, Stuart (5 June 2019). "Trying to pin Gordhan, Mkhwebane sets her sights on four further complaints". BizNews.com. Retrieved 26 November 2025
  36. Manyathela, Clement. "Mkhwebane pre-empts 'backlash' as she issues Gordhan with notice". ewn.co.za. Retrieved 26 November 2025
  37. "Busisiwe Mkhwebane takes aim at Pravin Gordhan in four telling quotes". SowetanLIVE & Sunday World. Retrieved 26 November 2025
  38. "Full judgment: Why the court ruled in Gordhan's favour". Fin24. 29 July 2019. Retrieved 26 November 2025
  39. "Court rules in Pravin Gordhan's favour against Busisiwe Mkhwebane". TimesLIVE. Retrieved 26 November 2025
  40. 1 2 Nicolson, Greg (30 July 2019). "WHAT ARE THE ODDS?: Horse racing industry wins interdict against Mkhwebane as it pushes to overturn 'biased' report". Daily Maverick. Retrieved 26 November 2025
  41. 1 2 Lowman, Stuart (29 July 2019). "House of cards: Horse racing challenges Public Protector's legal competence". BizNews.com. Retrieved 26 November 2025
  42. "Phumelela Interdict Victory". Sporting Post. 31 July 2019. Retrieved 26 November 2025
  43. Davis, Rebecca (2 August 2019). "ANALYSIS: Inside the latest findings of Public Protector Busisiwe Mkhwebane to be set aside by the courts". Daily Maverick. Retrieved 26 November 2025
  44. Sibanda, Omphemetse S (2 March 2021). "It's high noon for Busisiwe Mkhwebane, but don't be surprised if she survives". Daily Maverick. Retrieved 26 November 2025
  45. "Busisiwe Mkhwebane: first round goes to Ramaphosa". BusinessDay. 16 March 2021. Retrieved 26 November 2025
  46. Gerber, Jan (16 March 2021). "Mkhwebane is the first Chapter 9 head to face impeachment, after National Assembly vote". Retrieved 26 November 2025
  47. Gerber, Jan; Maughan, Karyn (11 September 2023). "Mkhwebane becomes first Public Protector to be removed". News24.
  48. Vecchiatto, Paul (12 September 2023). "National Assembly agrees to dismiss Busisiwe Mkhwebane". Bloomberg
  49. Lebuso, Sthembiso. "Mkhwebane joins the EFF to 'continue protecting the poor'". City Press. Retrieved 26 November 2025
  50. "In Pictures The EFF welcomes its newly sworn-in Member of Parliament, former Public Protector Fighter @AdvBMkhwebane. -Advocate Mkhwebane boasts a rich history in civil service, including key roles as a Senior Researcher for the SAHRC, Senior Investigator in the Office of the Public Protector, and Director in the Department of Home Affairs. #EFFInParliament". X (formerly Twitter). Retrieved 26 November 2025
  51. Moichela, Kamogelo (16 October 2024). "BREAKING NEWS: Former Public Protector Busisiwe Mkhwebane dumps the EFF". IOL. Retrieved 26 November 2025
  52. Maliti, Soyiso (25 October 2024). "UPDATE Mkhwebane, Mchunu join MK Party, while Zuma maintains he is still an ANC member". News24. Retrieved 26 November 2025