Daniel arap Moi

Daniel Toroitich arap Moi CGH (/ˈmoʊiː/ MOH-ee; Lwetse a le gabedi 1924 – Tlhakole a le gane 2020)[2] e ne e le lepolotiki la Kenya le le neng la dira e le tautona wa bobedi wa Kenya go tloga ka 1978 go fitlha ka 2002. Ke tautona was lefatshe leo yo o dirileng lobaka lo loleele go gaisa botlhe go fitlha gompieno. Moi o kile a nna mothusatautona wa boraro wa Kenya go tloga ka 1967 go fitlha ka 1978 ka fa tlase ga ga tautona Jomo Kenyatta, mme a nna tautona morago ga loso lwa gagwe.[3]

A tsholetswe mo setlhotshwaneng sa Tugen sa batho ba Kalenjin kwa Kenya Rift Valley, Moi o ne a ithuta e le mosimane kwa sekolong sa Africa Inland Mission pele ga a katisiwa jaaka morutabana kwa kholetsheng ya katiso ya barutabana ya Tambach, a bereka mo tirong eo go fitlha ka 1955. Morago ga moo o ne a tsena mo dipolotiking mme a tlhophiwa go nna leloko la Lekgotla la Rift Valley.  Fa boipuso bo ntse bo atamela, Moi o ne a kopanela le baemedi ba kwa Kenya ba ba neng ba ya kwa Lontone kwa Diphuthegong tsa Lancaster House, kwa go neng ga kwalwa molaomotheo wa ntlha wa lefatshe morago ga boipuso.  Ka 1960, o ne a tlhoma Mokgatlho wa Temokerasi wa Aforika wa Kenya (KADU) jaaka lekoko le le gaisanang le Mokgatlho wa Bosetshaba wa Aforika wa Kenya (KANU) wa ga Kenyatta.  Morago ga boipuso ka 1963, Kenyatta yo o neng a nna Tonakgolo mme moragonyana a nna Mothusatautona wa setshaba se sesha, o ne a tlhotlheletsa Moi go kopanya makoko a mabedi ao.  Kenyatta o ne a tlhoma Moi mo pusong ya gagwe ka 1964 mme morago a mo tlhatlosa go nna mothusatautona ka 1967. Le fa a ne a ganediwa ke batho ba maemo ba Kikuyu ba ba neng ba itsege jaaka Kiambu Mafia, Kenyatta o ne a tswelela le Moi e le mothusatautona wa gagwe.  Moi o tsere marapo a botautona fa Kenyatta a ne a tlhokafala ka 1978.

Kwa tshimologong o ne a ratwa mo lefatsheng le kwa mafatsheng a Bophirima, ba ba neng ba bona puso ya gagwe e le e e lwantshanang le ditlhotlheletso tse di tswang kwa dipusong tse di neng di le mo sebopegong sa Eastern Bloc tsa Ethiopia le Tanzania, go tuma ga ga Moi go ne ga wela tlase ka bo 1990 fa itsholelo e ne e ema tsi morago ga bokhutlo jwa Ntwa ya Botsididi.  Morago ga dikhuduego le kgatelelo ya kwa ntle, o ne a patelesega go letlelela ditlhopho tsa makoko a le mantsi ka 1991. Morago ga moo o ne a etelela pele lekoko la gagwe, KANU, go fenya mo ditlhophong tsa 1992 le 1997,[4] tse ka bobedi di tserweng jaaka tse di sa gololesegang kgotsa tse di sa siamang ka kakaretso ke balebeledi ba ba ikemetseng][]8.  E re go ya ka molaomotheo a ne a thibetswe go batla paka ya boraro, Moi o ne a tlhopha Uhuru Kenyatta go nna motlhatlhami wa gagwe, mme Kenyatta o ne a fenngwa ke moeteledipele wa kganetso Mwai Kibaki mo ditlhophong tsa kakaretso tsa 2002, mme Kibaki o ne a tlhatlhama Moi jaaka tautona.  Kenyatta o ne a tla feleletsa a fentse botautona mo ditlhophong tsa 2013.

Puso ya ga Moi e ne e tsewa e le ya bobusaesi segolobogolo pele ga 1992 fa Kenya e ne e le lefatshe la lekoko le le lengwe.  Mekgatlho ya ditshwanelo tsa batho jaaka Amnesty International, mmogo le patlisiso e e kgethegileng e e dirilweng ke lekgotla la Ditshaba, e ne ya latofatsa Moi ka go gataka ditshwanelo tsa batho ka nako ya fa a ne a le tautona.  Dipatlisiso tse di neng tsa dirwa morago ga bokhutlo jwa botautona jwa gagwe di ne tsa fitlhela bosupi jwa gore Moi le barwa ba gagwe ba ne ba dira tshenyetsosetshaba e kgolo, go akaretsa le matlhabisa ditlhong a Goldenberg a dingwaga tsa bo 1990.[9]

Botshelo jwa gagwe jwa pele le go tsena mo dipolotiking

Moi o tshotswe e le Toroitich arap (morwa) Moi, Toroitich e e rayang "amogela dikgomo kwa gae", kwa motseng wa Rift Valley wa Kuriengwo, o jaanong o leng mo karolong ya Sacho ya Kgaolo ya Baringo.[10]  Rraagwe Moi, Kimoi arap Chebii, o tlhokafetse ka 1928. Moi o ne a le dingwaga di le nne fela ka nako eo mme ga go itsiwe go le kalo ka mmaagwe, Kabon.  Se se itsiweng ke gore Tuitoek, mogolowe, o ne a nna motlhokomedi wa gagwe.  Moi e ne e le mongwe wa badisa ba ba tswang kwa lefelong la Sacho ba ba neng ba kgothalediwa go tsenela Sekolo se sesha sa Africa Inland Mission (AIM) kwa Kabartonjo ka 1934 pele ga se fudusediwa kwa Kapsabet.[11]  O ne a tswa kwa setlhotshwaneng sa Tugen sa batho ba Kalenjin.[12]

Kwa Sekolong sa Borongwa sa Aforika kwa Kabartonjo, Moi o ne a nna Mokeresete mme a amogela leina la Daniel.[10]  Moi o tsene kwa Kholetsheng ya Katiso ya Barutabana ya Tambach morago ga go fudusiwa ga yone go tswa kwa Kabartonjo go tloga ka 1945 go ya go 1947. Se ke morago ga gore puso ya bokolone e mo ganele go ikwadisa kwa Sekolong se Segolo sa Alliance.  Moragonyana o ne a tsena Kholetshe ya Barutabana ya Kagumo,[11] mme a ruta dithuto kwa Kholetsheng ya Katiso ya Barutabana ya Tambach.  Moragonyana o ne a nna mogokgo wa sekolo sengwe mo Kgaolong ya Keiyo.  O ne a dira jaaka morutabana go tloga ka 1946 go fitlha ka 1955.[11]

Moi o tsene mo dipolotiking ka 1955 fa a ne a tlhophiwa go nna Leloko la Lekgotla la Peomolao la Rift Valley.  E ne e le ene yo o tlhophilweng go emisetsa Dr. John ole Tameno, moemedi wa pele yo o neng a tshwanelwa ke go tlogela tiro ka ntlha ya go nwa thata le go belaelwa gore o na le dikgolagano le mokgatlho wa kgololesego.[13]  Ka 1957 Moi o ne a tlhophiwa gape go nna Leloko la Lekgotla la Peomolao la Rift Valley.  Moi e ne e le karolo ya baemedi ba Kenya kwa Diphuthegong tsa Lancaster House kwa London, tse di neng tsa kwala molaomotheo wa ntlha wa lefatshe morago ga boipuso, mme ka 1961, o ne a nna Tona ya Thuto mo pusong ya pele ga boipuso.[14]

Ka 1960 o ne a tlhoma Mokgatlho wa Temokerasi wa Aforika wa Kenya (KADU) le Ronald Ngala jaaka tsela e nngwe ya sepolotiki go na le Mokgatlho wa Bosetšhaba wa Aforika wa Kenya (KANU) o o neng o eteletswe pele ke Jomo Kenyatta.  KADU e ne e gatelela gore go nne le molaomotheo wa bofederale, fa KANU yone e ne e rata puso e e kopantsweng.  Lesego le ne le le mo go KANU e e neng e le maatla ka dipalo, mme molaomotheo wa ntlha wa morago ga boipuso o ne o gatelela kutlwano ya bosetshaba, o rulaganya lefatshe jaaka puso e e kopaneng.[15]

Bothusatautona

Morago ga gore Kenya e bone boipuso Sedimonthole a le lesome le bobedi 1963, Kenyatta o ne a tlhatswa Moi pelo gore KADU le KANU di tshwanetse go kopana go wetsa thulaganyo ya go tlosa bokolone.  Go ya ka seo, KADU e ne ya phatlalala mme ya nna leloko la KANU ka 1964. Kgwetlho e le nosi fela ya mmatota ya go laola ga KANU e ne e tswa kwa Kenya People’s Union, go simolola ka 1966. Lekoko leo le ne la thibelwa ka 1969, mme go tloga ka nako eo go ya pele Kenya e ne e le lefatshe la lekoko le le lengwe e e neng e laolwa ke Kĩoũk-Luo. Le fa go ntse jalo, ka leitlho mo mafatsheng a a nonneng a Rift Valley a a neng a nna le maloko a morafe wa ga Moi wa Kalenjin, Kenyatta o ne a bona tshegetso ya bone ka go tlhatlosa Moi pele go nna Tona ya Merero ya Selegae ka 1964, mme morago ga moo go nna Mothusatautona ka 1967. Jaaka leloko la morafe o monnye Moi o ne a amogelwa e le karolo e e botoka mo merafeng e megolo. Moi o ne a tlhophiwa go tsena mo palamenteng ya Kenya ka ngwaga wa 1963 go tswa kwa Baringo Bokone.  Go tloga ka 1966 go fitlha a rola tiro ka 2002, o ne a dira jaaka Mopalamente wa Baringo Central mo godimo ga diofisi tsa gagwe tse dingwe tse di farologaneng.[16]

Le fa go ntse jalo, Moi o ne a lebagana le kganetso go tswa mo morafeng wa Kikuyu wa maemo a a kwa godimo o o bidiwang Kiambu Mafia, o o neng o ka rata gore mongwe wa bone a amogele go nna tautona. Seo se ne sa felela ka gore setlhopha se se neng se kwala molaomotheo se leke go fetola molaomotheo go thibela mothusatautona go tsaya puso ka go itirisa fa tautona a ka tlhokafala.[17]  Le fa go ntse jalo, boradipolotiki ba le bantsi ba bagolo ba Kikuyu, go akaretsa le Mwai Kibaki le Charles Njonjo, mmogo le Kenyatta ka boene, ba ne ba le kgatlhanong le phetogo e e ntseng jalo ya thulaganyo ya go tlhatlhamana, ba tshaba gore e ka nna ya baka go sa tlhomamang ga dipolotiki fa Kenyatta a ka tlhokafala, ka dingwaga tsa gagwe tse di godileng le malwetse a a sa feleng. Ka jalo, maemo a ga Moi jaaka motlhatlhami wa ga Kenyatta a ne a sirelediwa.[18]

Botautona

Fa Jomo Kenyatta a tlhokafala Phatwe a le masome mabedi le bobedi 1978, Moi o ne a nna tautona wa nama o sa tshwere.  Go ya ka Molaomotheo, ditlhopho tse di kgethegileng tsa botautona tsa paka e e setseng ya ga Kenyatta di ne di tshwanetse go tshwarwa Ngwanatsele a ferabobedi, malatsi a le malome a ferabongwe moragonyana.  Le fa go ntse jalo, kopano ya Matona e ne ya swetsa ka gore ga go ope yo mongwe yo o nang le kgatlhego ya go tsenela ditlhopho tsa botautona, ka jalo boradipolotiki ba ba farologaneng ba ne ba simolola letsholo go ralala lefatshe gore Moi a itsisiwe e le tautona a sa ganediwe.  Ka jalo o ne a ikanisiwa jaaka tautona wa bobedi wa Kenya ka Phalane a le lesome le bone 1978 ka ntlha ya thulaganyo ya ditlhopho tse di sa ganetsweng.[19][20]

Kwa tshimologong, Moi o ne a ratwa thata ka tshegetso e e anameng mo lefatsheng lotlhe.  O ne a tsamayatsamaya mo lefatsheng mme a kopana le batho gongwe le gongwe, e leng se se neng se farologane thata le mokgwa wa ga Kenyatta wa boeteledipele jwa bogosi a le kwa morago ga dikgoro tse di tswetsweng.  Le fa go ntse jalo, ditiragalo tsa mmatota tsa sepolotiki di ne tsa laela gore o ne a tla tswelela a tshegeditswe ke tsamaiso ya puso e Kenyatta a neng a e tlhodile le e a neng a e dumalane le botlhogo jwa yone, go akaretsa le dithata tse di batlang di le tsa bobusaesi tse di neng di neilwe ofisi ya gagwe.  Le fa a ne a ratwa thata, Moi o ne a sa ntse a sa kgone go tiisa maatla a gagwe ka botlalo.  Go tloga kwa tshimologong, go nna kgatlhanong le bokomanisi e ne e le setlhogo se se botlhokwa sa puso ya ga Moi;  fa a ne a bua mo boemong jwa tautona yo mosha, mothusatautona Mwai Kibaki o ne a bolela jaana ka tlhamalalo, "Ga go na sebaka sa Makomanisi kwa Kenya."[21]

Ka Phatwe a rogwa 1982, badiri ba Sesole sa Difofane ba maemo a a kwa tlase, ba ba neng ba eteletswe pele ke Modiredi yo Mogolo you o ikemetseng wa Mophato wa I Hezekiah Ochuka mme ba engwe nokeng ke baithuti ba yunibesithi, ba ne ba leka go menola puso go ntsha Moi mo setilong. Tsogologo e e ya gatelelwa ka bonako ke masole le mapodisi a a neng a laolwa ke Moeteledipele wa Badiri ba Kakaretso Mahamoud Mohamed.[22]  Go ka tswa go nnile le ditlhopha tse pedi kgotsa le eleng tse tharo tse di ikemetseng tse di neng di leka go gapa puso ka nako e le nngwe, ka mabaka a a farologaneng, mme e e masisi thata e ne e eteletswe pele ke boradipolotiki ba ba tlhageletseng ba Kikuyu le maloko a mapodisi le masole a a tshwereng dibetsa.[23]

Moi o ne a tsaya sebaka seo go leleka baganetsi ba sepolotiki le go tiisa maatla a gagwe.  O ne a fokotsa tlhotlheletso ya banna ba ga Kenyatta mo kabineteng ka dipatlisiso tsa boatlhodi tse di neng tsa tsaya lobaka lo loleele tse di neng tsa felela ka gore banna ba botlhokwa ba ga Kenyatta ba supiwe jaaka ba ba kgatlhanong le lefatshe. Moi o ne a ba itshwarela mme e seng pele ga a tlhomamisa maemo a bone a go nna ba ba kgatlhanong le lefatshe mo ponong ya setshaba.  Batho ba bagolo ba ba neng ba loga leano la go menola puso, go akaretsa le Ochuka, ba ne ba atlholelwa loso, e leng dipolao tsa bofelo tsa semolao kwa Kenya.[24]  Moi o ne a tlhoma batho ba ba ikanyegang mo maemong a botlhokwa mme a fetola molaomotheo go dira semmuso gore KANU e nne yone fela lekoko le le letleletsweng semolao mo lefatsheng. Mme se ga se a ka sa dira pharologanyo e e kalo mo seemong sa sepolotiki, ka gonne makoko otlhe a a botlhokwa a kganetso a ne a thibetswe fa e sale ka 1969. Barutegi ba Kenya le batlhalefi ba bangwe ba ne ba sa amogele seo mme ditheo tsa thuto go ralala lefatshe di ne tsa nna mafelo a mekgatlho e e neng e batla go tlisa diphetogo tsa temokerasi. Le fa go ntse jalo, mapodise a sephiri a Kenya a ne a tsenelela mo ditlhopheng tseo mme bontsi jwa maloko a tsone a ne a lelekwa.  Bo-Marxism bo ne bo sa tlhole bo rutwa kwa diyunibesithing tsa Kenya.  Kganetso e e setseng kwa gae e ne ya tsena mo sephiring.[25]