Ditso tsa lefatshe la Botswana

Ditso tsa lefatshe la Botswana di akaretsa tsa bogologolo le tsa ngwao ya kgaolo, go diriwa kolone ya Bechuanaland Protectorate, le go nna Republic of Botswana gompieno. Batho ba ntlha ba motlha wa gompieno go nna mo Botswana e ne e le Basarwa, temothuo e tlhabolotswe dingwaga di ka nna dikete pedi, le makgolo a mararo a a fetileng. Batho bantsho ba Bantu ba ntlha ba gorogile dingwaga di le makgolo mabedi morago ga loso lwa ga Keresete, fa Batswana ba ntlha ba gorogile dingwaga di le makgolo mabedi morago. Batswana ba ne ba kgaogana ka ditlhopha tsa merafe mo dingwageng tse di dikete tse di latelang fa diphudugo mo kgaolong di tswelela, tse di neng tsa baka Difaqane mo lekgolong la dingwaga di le lesome le borobabobedi. Go amana le lefatshe le le kgolo le le naleng dikarolo la Europe ga ntlha go diragetse ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi lesome le borataro, mo go bakileng go diriwa Bakeresete ga batho ba kgaolo.

Magosi a Batswana a a neng a na le thotloetso e kgolo a ne a ikopela go nna mo tlhokomelong ya lefatshe la United Kingdom ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabobedi, masome a robabobedi le botlhano ka ba ne ba itemogela matshosetsi go tswa kwa German South West Africa le mo Maburung. Batho ba Britain ba ne ba kgaoganya kgaolo go nna merafe e kgosi nngwe le nngwe e tlaa e etelelang pele, ba a fa dikgosi maatla a a fetang a ba neng ba na le one pele, mme ba ne ba nna le taolo e e lekanetseng fela mo lefatsheng. Puso ya Britain e ne ya nna le seabe se setlhagafetseng ka dinwaga tsa sekete, makgolo a robabongwe le masome a mararo. Lefatshe la Botswana le ne la ema nokeng go tsaya karolo ga Britain mo ntweng ya bobedi ya mafatshe, bontsi ba ne ba lwa e le bontlha jwa sesole sa Aforika sa Auxiliary Pioneer Corps.

Go lwela go laola go nnile teng ka dingwaga tsa sekete, makgolo a robabongwe, le masome a matlhano fa gare ga Kgosi ya Bangwato Seretse Khama le motlhatlhami wa gagwe Tshekedi Khama. Go nyala mosadi wa lekgoa ebong Ruth Williams Khama ga ga Seretse, go ne ga baka gore batho ba Britain ba mo thibele go nna mo Botswana. O ne a boa ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a matlhano le borataro, ka a ne a na le kemo nokeng e kgolo, merafe e ne inaakanya le puso e e tlhophilweng fa letsholo la boipuso le tlhamiwa. Molao wa lefatshe o tlhamilwe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a marataro le motso, ga tlhamiwa diphathi tsa polotiki. Seretse o ne a nna moeteledipele wa Bechuanaland Democratic Party, e e neng e bueletswe ke puso ya Britain go busa morago ga boipuso, e ne ya nna le kemo nokeng e e tsitsibanyang mmele mo ditlhophong tsa ntlha tsa ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a marataro le botlhano. Lefatshe la Botswana le ne la neelwa boipuso jo bo tletseng ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a marataro le borataro.

Ka maikaelelo a a nonofileng, Seretse le phathi ya gagwe ba ne ba tlhama puso ya batho ka batho ya bophirima ba simolola go tlhabolola dikago mo lefatsheng le e neng e le lengwe la a a neng a humanegile thata ka nako eo. Go ne ga lemogiwa fa go na le diteemane ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a marataro le borobabongwe, mo go neng ga bopa sesha itsholelo ya Botswana. Kompone ya meepo ya Debswana e tlhamilwe ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a supa le borobabobedi, lefatshe la Botswana la nna la itsholelo e e golang ka bofefo thata go gaisa a mangwe mo Botswana. Phathi ya sepolotiki ya Botswana Democratic e ne ya tswelela e le yone phathi e e busang go tswa ka nako ya boipuso go fitlhelela phathi ya Umbrella for Democratic Change e fenya ditlhopho tsa ngwaga wa dikete pedi, masome a mabedi le bone.

Ditso tsa pele ga bokolone

Ditso tsa pele

metako ya magaga kwa Tsodilo mo ditsong tsa pele

Lefatshe la Botswana la gompieno e ne e le sekgwa fela dingwaga di le didikadike tse di lesome tse di fitileng, dinoka di ne di le ditona go fetisa gompieno, di tshela kwa letsheng la Makgadikgadi. Batho ba sebopego sa ntlha sa Homo erectus ba ne ba nna mo kgaolong eo ka motlha wa lejwe. Didirisiwa tsa lejwe mo Botswana wa gompieno, di tshwana le dilepe, di tswa go o lowe, dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fitileng. Phudugo go ya sekakeng sa Kalahari go akanyediwa fa e diragetse pele ga legato la borataro dingwaga di le dikete di le lekgolo, makgolo a robabobedi le masome a marataro tse di fitileng. Letsha la Makgadikgadi le simolotse go fokotsega dingwaga di le dikete di le masome matlhano tse di fitileng.

Bagolagolwane ba merafe e e sa amaneng ka gope ba ba bidiwang Basarwa fa ba kgobokantswe, ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno, dingwaga di ka nna dikete di le masome mane go tsena masome a mararo tse di fitileng. Ba ka tswa e le bone batho ba ntlha go nna mo motlheng wa lejwe. Ba ne ba itlhoma go bapa le dinoka ka dipaka tsa komelelo, mme ba phatlalale le kgaolo ka nako ya dipula.Go ne go itsewe fa ba ne ba nna mo mafelong a a dikaganyeditseng letsha la Makgadikgadi, ga mmogo le Tsodilo le GI. Batho ba bangwe jaaka ba Nata, Shua le Xani, go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa.Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete tse masome a mararo tse di fetileng, Meepo ya specularite le hematite e simolotse ka nako e go tlhama dipente. Mo e ka nnang metsi otlhe a leruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng ya Aforika e e kwa borwa mo Motlheng wa Matlapa e ntse e lekanyeditswe.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba sala ka ditlhopha tse dinnye mme ba dira kgwebo le ba bangwe. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere tshimo e e rileng, a eteletswe pele ke monna yo mogolo wa lelapa la tlhogo ya setlhopha.Banna ba ne ba tsoma diphologolo tse dikgolo, fa basadi ba ne ba phutha dimela le go tshwara diphologolo tse dinnye. Ditlhopha di ne di nyalana mme di dirisa thulaganyo ya magadi, xaro.

Mo e ka nnang dingwaga di le dikete tse tse di fetileng, batho ba kgaolo eo ba ne ba tla ka dikgomo le dinku mo Botswana wa gompieno mme ba simolola go dira dinkgwana.Temothuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga le go wela tlase fa seemo sa loapi le ditlhaselo tsa dikgomo di ne di dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge.Gareng ga dijalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa tsa kgomo, le dimela tsa lelapa la cucurbits.

Batho ba ntlha ba Bantu ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete tse pedi le dingwaga dile selete le makgolo a matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong leno. Batho ba Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba goroga c. 200 C.E. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Batswana (bongwe Motswana, bontsi Batswana) go fopholediwa fa ba gorogile c. 400 C.E. Batho ba ba Bantu ba ne ba tlisa didirisiwa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna mo ditseleng tsa metsi tsa leruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a leruri a matlo a ka nna lesome go fitlhela lesome le botlhano a dipale le mmu nngwe le nngwe, go na le dikago tsa nakwana tsa Khoisan e e neng e tsamayatsamaya thata. BaKhoisan le Bantu ba ka tswa ba ne ba gweba le go nyalana mo pakeng e.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlhela ka lekgolo la lesome le bone la dingwaga

Setlhopha sa batho ba Zhizo, batho ba Taukome, ba ne ba goroga mo Botswana wa gompieno ka ngwagakgolo wa bosupa mme ba nna fa gare ga Noka ya Shashe le Noka ya Serorome. Go nna le dipheta tsa galase go supa kgolagano ya pele le kgwebo ya Lewatle la India. Palo ya leruo le le ruiwang mo Botswana wa gompieno e ne ya oketsega thata fa gare ga ngwagakgolo wa borobabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso ya morafe, e e bidiwang morafe (bontsi merafe), mongwe le mongwe o eteletswe pele ke kgosi e e bidiwang kgosi (bontsi dikgosi). Tsamaiso e e ne ya tlhagisa puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le tse dingwe mo kgaolong. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong, mme go nna mong wa dikgomo go ne go supa maemo a motho. Ditso tsa bogologolo tsa batho ba Tswana e sa ntse e sa itsiwe thata ka gonne go setse bosupi jo bonnye jwa baepi ba dilo tsa bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari ka makgolo ale borobabongwe morago ga ga Keresete, mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong le le latelang la dingwaga, mme tsa fitlha kwa setlhoeng kwa Lewatleng la India. Bangwe ba batho ba Eiland ba ne ba fuduga go tswa kwa Aforika Borwa ya gompieno go tsena mo Botswana wa gompieno mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, ba bangwe ba morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela kwa Botswana wa gompieno ka ngwagakgolo wa lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, ba bona khumo ya bona ka go nna le dikgomo. Go ne ga agiwa metse e meraro ya Ba-Toutswe kwa Bosutswe, Sung, le Toutswemogala, mongwe le mongwe wa bone o ne o busa metse e mennye e e neng e e dikologile. Ka ngwagakgolo wa bo 12, Ba-Toutswe ba ne ba anametse kwa Sekakeng sa Kalahari.

Boleng jwa ditlhagiswa bo ne jwa fetogafetoga fa kgwebisano e ntse e atolosiwa le ditšhaba di sele mme go ribololwa ga gauta go ne ga diragala, go fokotsa kgatlhego mo ditlhagisweng tsa sebilo le tsa diphologolo jaaka lonaka lwa tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e kgolo mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa lekgolo la lesome le bobedi la dingwaga. Merafe e e kwa borwabotlhaba jwa Botswana e ne e le kgakala le ditiragalo tse mme e ne ya sala e sa amege thata.

Baagisani ba Botswana wa gompieno ka ngwagakgolo wa lesome le bongwe le wa lesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard's Kopje kwa botlhaba. Ba tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, ba ne ba nna batho ba bagolo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa lesome le bongwe kwa ba neng ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba bonela pele tlhotlheletso go ralala kgaolo fa gare ga ngwagakgolo wa lesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta le batho ba Tsodilo mme morago ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bodulo mo nakong e, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke batho ba Khoe fela ba ba neng ba nna mo lefelong leo.Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa lesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa mo nako e le nngwe.Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa Francistown ya gompieno mme ba nna le tlhotlheletso mo tikologong ya nako e. Batho ba segompieno ba Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa kgaolong ya Transvaal mo e ka nnang ka lekgolo la lesome le bobedi la dingwaga. Ba-Khalagari ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwabotlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bone ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa lesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa lesome le boraro. Morafe wa tshimologo wa BaTswana, losika lwa bogosi lwa Phofu, o tlhodilwe kwa kgaolong ya Transvaal ka ngwagakgolo wa lesome le boraro ke Mogale. Mo makgolong a dingwaga a a latelang, e ne ya kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa le merafe ya Bahurutshe, Kwena, Ngwaketse, Ngwato, Tlharo, le batho ba ba Kgatla.

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa ema mo boemong jwa Mapungubwe e le maatla a kgaolo ka ngwagakgolo wa lesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le le botlhokwa le ditsompelo tsa yone le go nna gaufi le lebopo. Zimbabwe e ne e laola merafe e mentsi e e neng e le teng mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebisano ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo eo. Zimbabwe e ne e latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la lesome le bone la dingwaga, mme e ne ya wela mo bogareng jwa lekgolo la lesome le botlhano la dingwaga. Dinaga tse dingwe di le mmalwa di ne tsa tlhagelela morago ga go wa ga yone. Bogosi jwa Butua, jo bo neng jwa bopiwa ke merafe ya Kalanga, bo ne jwa tsaya maemo a Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo lesome le bone mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya bophirima jwa Tswana ka nako e, go fitlhela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga moo go bolelwa fa lefelo le le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa lekgolo la lesome le botlhano la dingwaga.

Lekgolo la lesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le borobabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa bo 1800

Batho ba baTswana ba ne ba fuduga fa gare ga Botswana wa gompieno ka ba ne ba fudusiwa ke batho ba naga le batho ba mmuso wa ga mmamosadinyana go tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana wa gompieno ka ngwaga sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, losika lwa ga Phofu, lo ne lwa wela tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la lesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la lesome le botlhano le la lesome le borataro la dingwaga. Batho ba ba Kalanga ba ne ba laola lefatshe le le fa gare ga Noka ya Motloutse le Letsha la Makgadikgadi go fitlhela ka ngwagakgolo wa lesome le borobabobedi. Batho ba Hurutshe, Kgatla, le Kwena ba ne ba kgaogana le losika lwa segosi lwa ga Phofu kwa kgaolong ya Transvaal mo gare ga komelelo le dintwa tsa boswa, mme kgabagare ba fudugela kwa bokone go ya kwa Botswana wa gompieno. Batho ba Ngwaketse le ba Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le boraro. Batho bangwe ba kgaolo ba ne ba nna mo Motlheng wa Bofelo wa Leje go fitlha mo e ka nnang mo lekgolong la lesome le borataro la dingwaga.

Batho ba Botswana wa gompieno ba simolodistse ditsela tse di telle tsa motsamao ko bokhutlong jwa ngwagakgolo ya lesome le bosupa, e tsamaelwa dikilometara tse makgolo go rekisa,go tsoma le go itsalanya le batho.Merafe e ne e kgona go kgaogana motlhofo abo e ipopa ka bongwe go tswa mo go ba bangwe ka gore dithoto tse dipotlana , le leruo tsa lefelo ne di kgona go tsmaisiwa motlhofo.Merafe ya botlhabatsatsi e ne e tshabellwa ke go kgaogana ka ntlha ya seele se se tona gareng ga toropo le ditshimo.Kgaogano gareng ga ditlhopa tsa baTswana e nnile mo gareng ga ngwagakgolong ya lesome le bosupa, e tlhalosa merafe ya segompieno.Merafe ya baTswana ba botlhabatsatsi e ne e nna e le maikaelelo a dintwa tsa batho ba Griqua. Fa batho ba baTswana ba tswa bokone go ya Botswana wa borwa-bophirima wa segompieno ka ngwagakgolo ya lesome le bosupa , ba ne ba nna mo metseng e e neng e nna batho ba Kgalagari, ba ba tshwaetsa kgotsa ba ba ntsha. Batho ba ba Kwena le merafe ya bone ya lekala ba ne ba fudugela kwa Botswana wa segompieno ka fa tlase ga taolo ya Kgabo wa bobedi ba bo ba nna gaufi le motse wa Molepolole.Go ya ka setso sa molomo, bapatole ba e leng batho ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana go tswa mo bathung ba Mbunda ka ngwagakgolo wa lesome le bosupa fa ntwa tsa leruo la batswana le ne le phatlalatsa ditlhopa. le batho ba Bayeyi ba ne ba fudugela kwa Okavango Delta go ya kwa nokeng ya Chobe ka ngwagakgolo ya lesome le borobabobedi.Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana go tswa mo bathong ba Rolong le batho ba Khurutse ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, fa ditlhopa tsotlhe di fudugela kwa bokone.Batho ba Bashaga ba ne ba kopana le batho ba Kgalagari ko bokhutlong jwa ngwagakgolo ya lesome le borobabobedi.

State sa ntlha sa Tswana se tlhamilwe ke batho ba Ngwaketse bogareng jwa ngwagakgolo ya lesome le borobabobedi. Si state tse dingwe tsa Tswana di ne tsa tlhamiwa ka go latelana ke batho ba ba Kwena, batho ba Ngwato le batho ba ba Tawana mo dingwageng tse lesome tse nne di latela. Ka se go ne ga tla ditlhabololo tsa mophato (bontsi mephato), mephato ya sesole e e rulagantsweng k a dingwaga tsa setlhopa, gareng ga batho ba Tswana ba bophirima mo dingwageng tsa sekete le makgolo a supa le masome a matlhano.Batho ba le babedi ba Kgatla , batho ba Kgafela le batho ba ba Tlokwa, ba tsene mo nakong e ba bo ba tsaa taolo mo tikologong ya Pilanesberg mo Aforika Borewng wa segompieno. Ba ne ba laola ka thata bontsi jwa batho mo lefelong leo mme ebile ba fentse dintwa tse pedi le batho ba Fokeng.Tiriso ya mephato e ne ya phatlatsega kwa bathong ba Tswana ba kwa botlhaba kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo.E ne e sa amogelwa go phutologilwe mo borwa

Difaqane

Difaqane, nako ya dintwa le phuduso mo borwa jwa Aforika , e diragetse kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo ya lesome le borobabobedi le tshimologo ya ngwagakgolo ya lesome le borobabongwe. Mo nakong ye, batho ba baTswana ba ne ba le mo kgonegong ya dintwa ke ditlhopa di le dintsi ,di akaretsa Ndebele, ba Kololo, ba Ngoni, ba Pedi, le ba Voortrekkers.Bontsi jwa ditlhopa tsa ba Tswana di itlhopetse go boela morago ko ntlheng ga go lwa.Sese ne sa trigger phudugo e e extensive e e ralalang lefelo, go baka gore morafe wa ba Tswana o phatlalale thata abo o simolodisa bolengteng jo bo nonofileng gareng ga territory ya Botswana wa segompieno.Ba ne ba nna thata mo nageng e e thata e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. Batho ba Kwena le ba Ngwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa motseng wa Transvaal go ya kwa lefelong la motlhaba. Batho ba ntlha wa Kgatla go nna mo Botswana wa gompieno, batho ba Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aforika Borwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bo lesome le borobabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga. Ke fela bangwe ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba bolokwa mo go fudugeng kgotsa mo go kgorelediweng.

Batho ba Kololo ba ne ba tlhasela merafe ya Tswana ya bokonebophirima ka ngwaga wa 1826, ba pateletsa BaKwena le BaNgwaketse go tswa mo dikgaolong tsa bona ka go farologana. Sebogo, molaodi wa morafe wa Ngwaketse, o ne a tsosa banna ba le dikete dile nne mo mephatong ya bone mme ba dikaganyetsa Dithubaruba kwa Bakololo ba neng ba nna teng. Ba bolaya batlhabani le baagi, ba kobela ruri Bakololo mo kgaolong.

Merafe e ne ya tlhoma dinaga tsa yone gape ka dingwaga tsa bo 1840, ya tlhoma ditoropo le metsana e le mmalwa ya bogolo jo bo farologaneng. Puso e ne e ikaegile ka kgotla, kopano ya dipuisano e mo go yone kgosi kgotsa moeteledipele wa kgaolo a neng a utlwa matshwenyego a bontsi jwa baagi ba banna pele a tsaya ditshwetso. Ka ngwaga wa 1880, batho ba Tswana le ba Khalagari ba ne ba dirile Botswana yotlhe ya gompieno dikolone.

Barongwa ba karolokgolo ya lefatshe ya Europe

Barongwa ba karolokgolo ya lefatshe ya Europe ba ne ba goroga lantlha mo Botswana wa gompieno ka ngwaga wa 1816 ka London Missionary Society. Setlhopha se le tse dingwe tsa barongwa di ne tsa dira go fetolela dikgosi mo Bokereseteng le go aga dikolo tsa barongwa. Morongwa Robert Moffat o ne a baya motse wa gagwe wa borongwa mo molelwaneng wa Botswana wa gompieno jaaka sekgoreletsi kgatlhanong le Maburu gore ba se ka ba kgona go ya kwa teng. Moffat o gatisitse mokwalo wa ntlha wa puo ya Setswana o o nang le mokwalo o o tshwanang fa a ne a simolola go ranola dikwalo tsa Sekeresete le go kwala thanodi ya Setswana. Tesetamente e Kgologolo le e Ntšhwa ka bobedi di ne di kgona go balwa ka Setswana ka ngwaga wa 1857.

Batho ba Tswana ba ngwagakgolo wa lesome le borobabongwe ba ne ba dirisa dikgopolo di le mmalwa tsa itsholelo tse di neng di le sewelo mo borwa jwa Aforika, go akaretsa sekoloto, dikonteraka tsa tirelo, le thulaganyo ya mafisa ya bahumi ba adima bahumanegi dikgomo go ba ananya ka tiro. Gape ba ne ba na le kgopolo ya dithoto tse di fhapegileng ka bogareng jwa ngwagakgolo wa lesome le borobabongwe , mme banna ba ba nyetsweng le basadi ba ba nyetsweng ba ne ba na le tshwanelo ya ditshwanelo tsa lefatshe. Banna ba ne ba disa dikgomo fa basadi ba ne ba lema dijalo. Mabele e ne e le sejalo se se neng se lengwa thata mo kgaolong eo mo lekgolong la lesome le borobabongwe la dingwaga. Naga e ne e le teng thata, fela komelelo e ne e raya gore temothuo e ne e sa tlhomama.

Bagwebi ba lefatshe la Britain ba gorogile ka dingwaga tsa bo 1830 mme ba dira ditirisano le dikgosi. Go tla ga baagi ba karolokgolo ya lefatshe la Europe ba ba neng ba nna gaufi le foo go ne ga dira gore merafe ya Batswana e kgone go ikamanya le itsholelo ya lefatshe ka bophara. Kgosi Sechele wa ntlha wa batho ba Bakwena o ne a dirisa ditsela tse dišwa tsa kgwebo, a netefatsa taolo ya kgwebo ya lefatshe la Britain ya morafe wa gagwe. Morongwa wa kwa Scotland e bong David Livingstone o ne a goroga mo Botswana ka ngwaga wa 1845, kwa a neng a tlhoma lekgotla la Kolobeng Mission. Se e ne e le tshimologo ya go nna le seabe mo go bokete ga karolokgolo ya lefatshe la Europe mo merafeng ya Batswana fa ba ne ba tlhoma ditsela tsa kgwebisano tsa dikontinente tse di farologaneng. Moaparo wa Bophirima o ne wa amogelwa kwa ditoropong go ralala ngwagakgolo otlhe mme o kopanngwa le diaparo tsa setso. Mo maitekong a mangwe a go kgoreletsa Maburu, Livingstone o ne a fa batho ba Kwena ditlhobolo. Sechele e ne e le motho wa ntlha yo Livingstone a neng a mo sokololela mo Bokereseteng, mme morago ga moo kgosi e ne ya ithaopela go sokolola banna ba gagwe ba tlhogo a dirisa disefe tsa letlalo la tshukudu.

Bogosi jwa Butua jwa batho ba Kalanga bo ne jwa wa ka ngwaga wa 1840.

Batho ba Tswana ba ne ba lebana le kgotlhang go tswa mo ditlhopheng tse dingwe mo kgaolong, mme ya goroga kwa setlhoeng ka dingwaga tsa bo 1850. Batswana ba le bantsi, bogolosegolo merafe ya Kwena le Ngwato, ba ne ba lwa kgatlhanong le merafe ya Maaforikanere le ya MaZulu kwa botlhaba jwa Sekaka sa Kalahari. Ba-Kwena le Ba-Mmanaana ba ne ba lwantsha Maburu go tswa kwa Transvaal ka ngwaga wa 1852, ba sireletsa kgaolo ya bone mme ba fedisa go atologa ga setšhaba go ya kwa bophirima. Batswana ba ne ba bona ditlhopha tsa barongwa e le tsela ya go tshabela mo batlhaseding, ba rotloetsa go sokologela mo Bokereseteng. Sechele o ne a kopa tshireletso ya lefatshe la Britain ka 1853 go fedisa dintwa tsa kgaolo, mme o ne a ganwa.

Baeng ba Europa ba ne ba tlwaelesegile thata mo bogareng jwa lekgolo la bo19 la dingwaga fa batsomi, batlhotlhomisi, le bagwebi ba ne ba batla dipoelo le go bona dilo tse di kgatlhang mo kgaolong eo. Ba le bantsi ba ne ba kwala dibuka tsa maeto ka ga lefelo leo, tse e neng e le dingwe tsa dikgatiso fela tse e seng tsa thuto ka ga Botswana wa gompieno ka nako eo. Ka dingwaga tsa bo 1860, go fuduga go tswa mo kgaolong go ne ga oketsega fa banna ba Batswana ba ne ba tsaya loeto go ya go bereka kwa meepong ya Aforika Borwa. Go ribololwa ga Masimo a Gauta a Tati go ne ga tsosa go batla gauta ga ntlha ga karolokgolo ya lefatshe la Europe kwa Borwa jwa Aforika ka ngwaga wa 1868. Kampa ya pele ya meepo e e neng ya tlhongwa ka dingwaga tsa bo 1870 e ne ya atologa thata fa e ne e nna lefelo le legolo la terena fa gare ga kgaolo ya Cape le Bulawayo, mme ya nna toropokgolo ya ntlha ya Botswana, e leng Francistown. Mo nakong e mo hisitoring ya Botswana, dikgosi tse dikgolo tsotlhe e ne e le Bakeresete.[92] Ntwa magareng ga Bakwena le BaKgafela ka ngwaga wa 1875.Kwa bofelong jwa dingwaga di le lesome, kgosi Khama wa boraro wa batho ba Ngwato o ne a gapa taolo ya kgwebisano ya Borithane mo bathong ba Kwena.

Tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland

Setlhogo se segolo: Tshireletso ya Bechuanaland

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e oketsegang ya lefatshe la Germany mo kgaolong, mme e ne ya dumela go bopa Tshireletso ya Bechuanaland. Makgowa a Britain a ne a eletsa go somarela tlhotlheletso ya yone mo merafeng ya Batswana, ka a ne a neelana ka kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aforika. Dikgosi tsa Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane ya Aforika Borwa Bophirima le Maaforikaner, mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ya taolo ya Borithane e ne e le bokoloniale jwa baagi ke Jeremane. Ba ne ba eletsa gape go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya Aforika Borwa kgotsa moeteledipele wa meepo Cecil Rhodes, le fa tshireletso e santse e iphitlhela e ikaegile ka Aforika Borwa mo itsholelong.

Kgaolo e ne e kgaogantswe go nna lefatshe la merafe le le busiwang ke dikgosi le lefatshe la segosi le le laolwang ke United Kingdom. Merafe e borobarobedi e ne ya amogelwa ke Maesemane fa go ne go tlhodiwa protectorate. Tse nne tse dikgolo di ne tsa fiwa dipolokelo tsa merafe: Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Gape go ne ga lemogiwa tse tharo tse dinnye: tsa Kgatla, tsa Tlokwa le tsa ga Malete. Ba borobedi, ba Tshidi, ba ne ba fiwa lefelo la polokelo le le kgabaganyang molelwane magareng ga naga e e sireleditsweng le Aforika Borwa. Fa maloko a merafe e mennye e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa fiwa dipolokelo tsa merafe tsa bona. Go tsenngwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola mofuta wa puso ya Motswana, ka merafe e ne e sa tlhalosiwe thata mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka dikgaolo di kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo. Tshireletso kwa tshimologong e ne ya atologela kwa Ngwato, e fitlha go tswa go didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa go ya kwa Nokeng ya Molopo, mme e ne ya atolosiwa go ya kwa didikiriing di le lesome le borobabobedi kwa borwa go fitlhela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa 1890.Se se ne sa tlamela Maborithane ka badiri ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya yona mme sa bopa sekgoreletsi se segolo sa go lekanyetsa bokoloniale jwa Jeremane. Batho ba bangwe ba Tswana ba ne ba nna kwa borwa jwa tshireletso mme moragonyana ba ne ba tsenngwa mo Aforika Borwa.

Batho ba ga Kgafela ba ne ba nna kwa Mochudi ka ngwaga wa 1887. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna seka-Kgatla.Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa 1891 go tlhoma tshireletso semmuso. Puso ya yone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa mookamedi go nna tlhogo ya yone. Mookamedi o ne a fiwa dithata tse di anameng mo tshireletsong, fa fela a ne a tlotla molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. Motsemogolo wa yone e ne e le toropo ya Aforika Borwa ya Vryburg, go supa gore babusi ba bokoloniale ba ne ba sa nne mo tshireletsong mme ba ne ba sa amege ka tlhamalalo mo mererong ya yona.Go na le moo, mookamedi yo mogolo o ne a dira ka bathusa-baokamedi ba babedi, mme mookamedi wa kgaolo o ne a tlhofofatsa go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. Go tsenngwa ga puso ya Borithane mo Aforikaborwa go ne go raya gore Tshireletso ya Bechuanaland e ne e ikaegile ka yona mo itsholelong.

Puso ya Borithane e ne e dumela gore Bechuanaland Protectorate ke setheo sa nakwana fela mme e ne e solofetse gore e tla tloga e tsewa ke kolone ya Borithane. Fa go ntse jalo, e ne e dumela gore tshireletso e e kgonang go itshedisa e tla ja madi a mannye go e tlhokomela. Ka ntlha ya mabaka a, puso ya bokoloniale e ne ya gapeletsa taolo e nnye fela e e tlhamaletseng ya Tshireletso ya Bechuanaland. Dikgosi di ne di akola dikgang tse mme tsa kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jo bo anameng, fela tshegetso ya bokoloniale e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka tumelelo ya merafe go tshegetsa puso.[ Puso ya merafe e ne ya nna ya seemanosi, se se neng sa baka go gataka ditshwanelo tsa batho le go tlhaola basadi le merafe e mennye.

Dingwaga tsa ntlha tsa tshireletso

Khama III, Sebele I le Bathoen I, ba ba neng ba kgona go tlhotlheletsa puso ya Borithane gore e se ka ya tsenya Bechuanaland Protectorate mo taolong ya Khamphani ya British South Africa.

Batho ba lefatshe la Britain ba ne a rulagantse gore kwa bofelong ba akaretse Tshireletso ya Bechuanaland mo Kopanong ya Aforika Borwa. Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso, United Kingdom e ne ya tsena mo dipuisanong le Cecil Rhodes go e tsenya mo komponeng ya Aforika Borwa ya Borithane. Fa ba araba, dikgosi tse tharo tse di nang le tlhotlheletso thata—Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, Sebele Iwa ntlha wa Ba-Kwena, le Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto lwa bodipolomate go ya kwa lefatsheng la United Kingdom ka ngwaga wa1895 mme ba dira gore puso e se ka ya wetsa tumalano eo.Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di dirisanang le makgoa a lefatshe la Briritsh jaaka setlhopha se se kopaneng mme sa kwala batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka setšhaba se le sengwe. Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid ka yone e e neng ya palelwa e ne ya kgoba makgowa a lefatshe la British marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. Go ketekwa ga dikgosi tse go ne ga felela ka go gatisiwa ga Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aforika: Khamé, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa lefatshe la London ka one ngwaga oo. Mokwalo o o tlhagisitse tlhamane e e simolotseng ya gore merafe ya bone e meraro ka go farologana e tlhodilwe ke bakaulengwe ba bararo.

Gape ka ngwaga wa 1895, motsemogolo o ne wa fudusiwa go tswa kwa Vryburg go ya kwa toropong e nngwe ya Aforika Borwa, Mafeking,mme kompone ya Marope a Bogologolo e ne ya kwadisiwa go epa marope a pele ga ditso kwa Bechuanaland le Rhodesia go batla gauta. Tshireletso e ne ya amiwa thata ke go runya ga bolwane mo diphologolong ya Aforika ya dingwaga tsa bo 1890, ya latlhegelwa ke dikarolo tse dikgolo tsa leruo la yona le diphologolo tsa naga. Seporo sa tshireletso se agilwe ka ngwaga wa 1897 jaaka mola o mogolo wa phetiso ya bokone–borwa.

Fa lefatshe la United Kingdom le ne le tsosa setlhopa sa Babulatsela go ya ntweng le batho ba Ndebele, Khama wa boraro wa Ngwato o ne a thusa ka go romela masole. Botswana e ne ya nna lefelo la tlhaselo ya ga Jameson ka 1896. Morafe wa Kgatla moragonyana o ne wa nna karolo ya Ntwa ya Maburu, o lwa mmogo le Sesole sa Borithane.

Itsholelo ya pele ya bokoloniale ya Tshireletso ya Bechuanaland e ne ya nna e tshwana thata le itsholelo ya pele ga bokoloniale. United Kingdom e ne e dirisa thata naga ya tshireletso jaaka tlamelo ya badiri, e fa Batswana ba ba neng ba fudugela kwa borwa go ya go bereka mo meepong dituelo tse di kwa godimo. Makgetho le one a ne a tsenngwa, go simolola ka lekgetho la ntlwana ka ngwaga wa 1899, le le neng la emisediwa ka lekgetho la ditlhopho ka ngwaga wa 1909. Lekgetho la selegae le ne la tsenngwa moragonyana ka ngwaga wa 1919.Makgetho a bokoloniale kwa Tshireletsong ya Bechuanaland a ne a le kwa godimo go feta a dikoloni tse di mabapi, mme se sa dira gore batho ba le bantsi ba fudugele kwa borwa, mme dikgosi di ne tsa letlelela go abelana maatla ka bopelotshweu le baagi go ba rotloetsa go nna. Lefatshe la United Kingdom le ne la akanyetsa go kopanya tshireletso mo Aforika Borwa jaaka e ne e kopanya dikoloni tsa yona tsa borwa jwa Aforika, fela kwa bofelong e ne ya di kopanya ka itsholelo ka go tlhama Kopano ya Melelwane ya Aforika Borwa, ya kopana ka ngwaga wa 1910. Boloko bo ne bo dira gore tshireletso e nne le karolo tse pedi mo lekgolong fela ya lotseno lwa bokopano.

Ka ngwaga wa 1910, merafe yotlhe ya Batswana e ne e amogetse Bokeresete.Bechuanaland e ne ya romela masole a le makgolo a le mmalwa go thusa Sesole sa Borithane ka nako ya Ntwa ya Lefatshe ya ntlha. Mokgatlho wa Barongwa wa London o ne wa iphitlhela o wela tlase ka nako eo, mme ka iketlo o ne wa latlhegelwa ke tlhotlheletso mo pusong e e neng e sireleditswe.

Sebele wa bobedi o ne a nna kgosi ya Kwena ka ngwaga wa 1918, a tlhatlhama rraagwe, Sechele wa bobedi. Sechele II o ne a thulana le Mokgatlho wa Barongwa wa London o o neng o laola, a letlelela go nna teng ga Anglican le go busetsa mekgwa e mentsi ya setso e e jaaka go nyala basadi ba le bantsi, go dira pula le bogwera. Sebele II o ne a tswelela ka kgwetlho ya ga rraagwe kwa Mokgatlhong wa Barongwa wa London, go ngongorega ga puso ya Borithane.

Puso e e gabedi ya dikgosi le tsamaiso ya bokoloniale e ne ya dira gore tsamaiso e nne thata, ka jalo tsamaiso e ne ya tlhama makgotla a mabedi a bagakolodi go lekalekanya balaodi bao. Lekgotla la Bogakolodi la Batswana (moragonyana Lekgotla la Bogakolodi la Aforika) le ne la tlhongwa ka ngwagawa 1919.Kopano e ya ngwaga le ngwaga ya dikgosi le batho ba bangwe ba ba nang le tlhotlheletso mo tshireletsong e ne ya letla puso ya Borithane go utlwa le go laola merafe mmogo go na le ka bongwe.[] Khama wa boraro wa Ngwato o ne a gana go tsaya karolo, a supa bokoa jwa tiragatso ya thibelo ya bojalwa mo morafeng wa borwa. Khama wa boraro o ne a tlhokafala ka ngwaga wa 1923 mme a tlhatlhangwa ke Sekgoma wa bobedi, yo o neng a direla go fitlha a tlhokafala ka ngwaga wa 1926. Morwa wa ga Sekgoma e bong Seretse Khama o ne a sa ntse a le lesea, ka jalo Tshekedi Khama o ne a nna mmusi. Tshekedi o ne a lemogwa jaaka moemedi wa merafe yotlhe ya Batswana. Fa Seretse a ntse a gola, Tshekedi o ne a gatelela gore a fiwe thuto e e gololesegileng go na le gore a romelwe kwa sekolong sa madirelo sa Rhodesia.

Tlhabololo le tlhotlheletso e e oketsegileng ya Borithane

Ka dingwaga tsa bo 1920, kgosi Isang Pilane wa batho ba Kgatla o ne a okametse sekema sa ntlha se segolo sa tlhabololo ya metsi sa Tshireletso ya Bechuanaland , a dira gore go epiwe metswedi ya metsi e le lesomethataro, mme di le supa tsa tsone di ne tsa nna ditlamelo tsa metsi tse di atlegileng. Tse e ne tsa tlwaelega thata mo dingwageng di le lesome tse di latelang fa puso ya Borithane e ne e kgatlhegela go atolosa itsholelo ya tshireletso. Ka dingwaga tsa bo 1930, Isang Pilane le Lekgotla la Bogakolodi la Batswana ba ne ba dira gore dikhuti di nne tse di hapegileng, ka gonne di ne di sa tlhokomelwe ka fa tlase ga bong jo bo kopanetsweng. Komelelo e e masisi e ne ya nna teng mo tshimologong ya dingwaga tsa bo 1930, ya bolaya go feta karolo ya masome a marataro mo lekgolong ya dikgomo tsa tshireletso.

Puso ya Borithane e ne ya tsaya karolo e e matlhagatlhaga mo pusong ya tshireletso go simolola ka ngwaga wa 1930.Mo ngwageng oo, e ne ya simolola go tlamela ka matlole ka tlhamalalo go tshireletso. Charles Rey o ne a tlhomiwa go nna molaodi wa Moagi wa Tshireletso ya Bechuanaland, mme o ne a na le maikarabelo a go rulaganya itsholelo sešwa go dikologa dikgomo tsa go romelwa kwa ntle. Maiteko a go fetola tshireletso go ya kwa tlhabololong ya meepo le temothuo ya kgwebo a ne a lekwa mme a bona a kgarametswa morago go tswa mo dikgosing.

Molaodi wa Moagi Rey o ne a thulana le kgosi Sebele wa bobedi, mme a dira gore a lelekwe ka 1931. Sebele II o ne a emisediwa ka morwarraagwe yo mmotlana, Kgari. Dikgato tse dingwe di ne tsa lekwa ke puso ya Borithane ka 1934 go thibela maatla a a sa laolweng a dikgosi morago ga go menolwa ga ga Sebele II. Dikgato tseno di ne tsa laela makgotla a bagakolodi a dikgosi di neng di tshwanetse go buisana le one mme di ne di batla gore puso ya Borithane e newe phitlhelelo ya direkoto tsa kgotlatshekelo. Kgosi Bathoen wa bobedi wa Ngwaketse le moemedi Tshekedi Khama wa Ngwato ba ne ba ntsha kgwetlho ya semolao mo maitekong a. Le fa kgotlatshekelo ya Borithane e ne ya atlhola kgatlhanong le kgwetlho, dipholisi tse dišwa ga di ise di ko di tsenngwe tirisong ka botlalo. Dithibelo tse dingwe di ne tsa amogelwa ka kgoeletso ya bokoloniale go lekanyetsa bokgoni jwa dikgosi go lefisa makgetho le go gapa dikgomo tse di timetseng. Molaodi yo mošwa wa baagi, Charles Arden-Clarke, o ne a tlhomiwa ka ngwaga wa 1936 mme a dira gaufi le dikgosi.

Dingwaga tsa ntlha tsa Ntwa ya Lefatshe II

Dipoifo tsa tlhaselo ya Jeremane kwa Bechuanaland di ne tsa gola pele ga Ntwa ya Lefatshe ya bobedi ka ntlha ya boemo jwa yone jwa togamaano fa gare ga dikoloni tsa Boritane tse di fa gare le tse di kwa borwa mo Aforika. Malatsi a le lesome le bongwe pele ga ntwa e itsisiwe, puso ya Borithane e ne ya tlhagisa naga e e sireleditsweng gore e nne e le mo seemong se se siameng, mme masole a sesole a ne a rulaganngwa. Malatsi a le manè morago ga gore Borithane e bolele ntwa kgatlhanong le lefatshe la Germany, Molaodi wa Moagi Arden-Clarke o ne a tshwara kopano le dikgosi kwa ba neng ba solofetsa go tshegetsa maiteko a ntwa ka botlalo. Letsatsi le le latelang, khomišene e kgolo e ne ya ntsha kgoeletso ya dithata tsa tshoganyetso tse di neng tsa e fa taolo e e feletseng mo tirong ya setšhaba mo tshireletsong, fela dikgosi di ne tsa itsisiwe gore di tla nna le maikarabelo a bontsi jwa tiragatso le go boloka kagiso.

Dingwaga tsa ntlha tsa Ntwa ya Lefatshe ya bobedi di ne di batlile go se go nne le tshusumetso epe mo bathong ba Bechuanaland, mme bontsi bo ne bo na le kakanyo e e sa tlhamalalang fela ya gore ntwa e ne e le teng. Tsamaiso ya bokoloniale e ne ya ngotlega fa palo e kgolo ya baagi ba basweu ba ne ba ikwadisa mo Sesoleng sa Boritane. Ba ba neng ba setse ba ne ba tlhomile mogopolo mo thulaganyong ya tshireletsego fa go ka direga gore borwa jwa Aforika bo nne letlhakore le lengwe mo ntweng. Kgatlhanong le dikeletso tsa dikgosi, puso ya bokoloniale e ne ya rotloetsa Batswana ba ba neng ba eletsa go direla le Sesole sa Borithane go ikwadisa le Sesole sa Batswana sa Aforika Borwa. Banna ba Batswana ba ka nna makgolo a supa ba ne ba ikwadisa le setlhopha seno.

Go tlhokomela Tshireletso ya Bechuanaland go ne ga nna selo se se kwa tlase mo lefatsheng la United Kingdom ka nako ya Kwelotlase e Kgolo ya itsholelo le Ntwa ya Lefatshe ya bobedi, mme tshireletso ga e a ka ya amogela matlole ape go tswa kwa lefatsheng la United Kingdom ka nako ya ntwa. Mmusomogolo wa Borithane o ne o na le taolo e nnye mo Bechuanaland fa o bapisiwa le dikgaolo tsa one tse dingwe, mme maiteko a Borithane a go laola tlhagiso ya nako ya ntwa mo tshireletsong a ne a sa atlege. Ntwa e ne ya fetola thata itsholelo ya tshireletso fa e ntse e tswelela, ya tlhagisa tlhaelo, go aba dijo, le ditlhwatlhwa tse di kwa godimo. Go dira dipoelo le go fokotsa ditlhwatlhwa go ne go tlwaelesegile, mme puso ya bokoloniale, e e neng e sa kgone go gagamatsa ditaolo tsa ditlhwatlhwa, e ne ya dirisa ditumalano tsa banna le bagwebi. Makgetho a ne a tlhatlosiwa mme mananeo a Letlole la Tlhabololo ya Bokoloniale di ne tsa fokodiwa kwa tshimologong ya Ntwa ya Lefatshe ya bobedi go tlhoma boipuso jwa matlole go tswa mo mmusomogolong. Kgoeletso ya Taolo ya Madirelo a Leruo ya ntlha ya ngwaga wa 1940 e ne ya fetisiwa go duedisa dikgomo lekgetho, madirelo a a magolo a tshireletso, mme fela e ne ya kopana le kganetso e e boitshegang go tswa kwa Batswaneng le Lekgotla la Bogakolodi la kaorolokgolong ya lefatsa ya Europe. Letlole la ntwa le ne le dira kwa Bechuanaland, mme le fa lefatshe la United Kingdom le ne le solohetse gore meneelo e nne ya boithaopo, dikgosi di ne tsa dirisa taolo ya tsone mo merafeng ya tsone go pateletsa meneelo. E ne ya emisediwa ka lekgetho ka ngwaga wa1941, fela se se ne se sa ratwe thata mme sa itshupa se le thata go se diragatsa.

Botsayakarolo jwa Batswana mo Ntweng ya Lefatshe II

Basimane ba Bechuanaland ba phepafatsa Ditlhobolo tsa Aa mo Lefifing morago ga Tiragalo, Syracuse, Sicily, tiro ya botaki ya 1944 e e dirilweng ke Leslie Cole

Go thapiwa ga sesole go simolotse kwa Bechuanaland ka ngwaga wa 1941. Banna ba ka nna dikete tse tlhano le makgolo a matlhano ba ne ba katisiwa mme ba romelwa kwa ntweng mo dikgweding tsa ntlha tse thataro. Banna ba bangwe ba Batswana ba le dikete tse tlhano ba ne ba tsenelela ntwa ka ngwaga wa 1942. Ka kakaretso, masole a ka nna dikete tse lesome le bongwe go tswa kwa Bechuanaland a ne a lwa mmogo le Sesole sa Borithane ka nako ya ntwa. Ba feta dikete tse lesome ba bone ba ne ba direla mo Sesoleng sa Boritane sa Babulatsela ba ba Thusang ba Aforika. Dikgosi ka tlwaelo di ne di na le tshwanelo ya go kwadisa masole, mme di ne di itlhokomolosa dikeletso tsa puso ya bokoloniale tsa gore tirelo ya sesole e nne ya boithaopo gotlhelele. Moemedi Tshekedi Khama wa Ngwato o ne a dira gore a se ka a ratwa ke batho ka go dirisa go tsenngwa mo sesoleng jaaka sedirisiwa sa taolo, a go dirisa sebetsa go didimatsa batshwayadiphoso le baganetsi ba sepolotiki. Banna ba ba neng ba eletsa go tila go tsenela bosole ka dinako tse dingwe ba ne ba tshabela kwa Aforika Borwa kgotsa kwa mafelong a a kgakala jaaka metlhaba ya noka e phatlallang ya Okavango le sekgwa sa Kgalagadi. Ba bangwe ba ne ba dirisa dikgato tsa go itlhokomela ka bonako, jaaka go epa dikhutsi fa bathapi ba ne ba etela.

Dikgosi di ne di eletsa go dirisa go tsaya karolo ga tsone mo ntweng go bona ditshwanelo tse dingwe mo teng ga Mmusomogolo wa Borithane, mme di ne di tshaba gore go fenngwa ga Borithane go tla ba dira babusiwa ba Jeremane kgotsa Aforika Borwa, e leng phelelo e ba neng ba eletsa go e tila. Maiteko a ntwa gape e ne e le tshono ya go busetsa banna ba Batswana ba ba neng ba fudugetse kwa Aforika Borwa go ya go dira ditiro tsa meepo; dikgosi di ne di eletsa go fedisa mokgwa o mme di ne di ikutlwa di ka dira jalo ka go neelana ka ditiro tsa sesole. Dituelo dingwe tsa sesole di ne tsa diegisiwa go malapa a masole, mme ditekanyetso tsa thomelo kwa ntle di ne tsa tlosiwa ka nako ya ntwa, mme tsa baka go tsena ga madi kwa Bechuanaland.

Fa go bapisiwa le ditšhaba tse dingwe tse di mo Mmusong wa Boritane, batho ba Bechuanaland ba ne ba amogela ntwa eo. Batswana ba le bantsi ba ne ba na le maikutlo a boikanyegi mo mmusomogolong kgotsa ba ikutlwa gore dikgatlhego tsa bone di a tsamaisana. Dikgosi dingwe, jaaka Kgari Sechele wa bobedi wa kwa ga Kwena le Molefi Pilane wa ga Kgatla, ba ne ba ikwadisa ka sebele. Ba ne ba dira jaaka disajene tse dikgolo tsa masole, e leng maemo a a kwa godimo a a neng a le teng mo Batswaneng.

Go ela kwa bokhutlong jwa Ntwa ya Lefatshe ya bobedi, puso ya bokoloniale e ne ya letlelela Batswana go nna le diteseletso tsa kgwebo le go dira mo teng ga naga e e sireleditsweng. Se pele se ne se lekanyeditswe batho basweu le makula.

Setlhopha sa Dikgaolo tsa Dikhomišene tse di Kwa Godimo se ne se le kwa Botlhabagare go tloga ka ngwaga wa 1946 go fitlha ka ngwaga wa 1949.

Mokgatlho wa boipuso

Setempe sa ngwaga wa 1960 sa Tshireletso ya Bechuanaland se se nang le ditshwantsho tsa ga Kgosigadi Victoria le Elizabeth wa bobedi, dikgosi tsa ntlha le tsa bofelo tsa Borithane tsa tshireletso .

Bokhutlo jwa Ntwa ya Lefatshe ya bobedi bo ne jwa tla ka phetogo e kgolo mo setšhabeng. Dikgosi di ne tsa bonwa di se botlhokwa thata mo sebopegong sa loago, mme bontsi bo ne jwa tlogela dipolelo tsa bone tsa lefatshe lotlhe mo dikgomong tsa merafe. Didirisiwa tse dingwe tsa setšhaba, jaaka lefatshe le badiri, di ne tsa dirwa tse di hapegileng le go dirwa dithoto. Phitlhelelo ya thuto e ne ya tlhola setlhopha sa batlhalefi ba ba gololesegileng ba ba neng ba le kgatlhanong le puso ya dikgosi mme ba simolola go ipopela mafelo a bone a maatla mo mekgatlhong ya badiri le ditlhopha tsa baagi. Ka ngwaga wa 1946, ke karolo ya bobedi mo lekgolong fela ya paoyotlhe ya baagi e e neng e na le tiro kwa ntle ga temothuo le ditirelo. Tshireletso e ne ya bona koketsego e kgolo ya dikelo tsa matsalo jaaka karolo ya bogare jwa ngwagakgolo wa masome a mabedi wa go tlhatloga ga masea mo dingwageng tsa morago ga Ntwa ya Lefatshe ya bobedi, e e neng e tsamaya le koketsego ya dingwaga tsa botshelo. Tsamaiso ya bokoloniale e simolotse lenaneo la yone la ntlha ya tlhabololo mo tshireletsong, e leng lefelo la matlhabelo, ka dingwaga tsa bo ka ngwaga wa 1950. Maborithane, a santse a solofetse go kopanya tshireletso go nna Aforika Borwa, kwa bofelong a ne a phimola leano le morago ga tshimologo ya Tlhaolele.Fa maiteko a simolola go tlhama tsela e ntšhwa ya isago ya tshireletso, tshireletso e ne ya bewa mo seemong sa go tlhoka maitseo, mme ga go na tsela ya go ya pele e e neng e bonala sentle. Tshitshinyo nngwe e ne e le go e tsenya mo Mokgatlhong wa Rhodesia le Nyasaland, o lefatshe la United Kingdom e o tlhamileng ka fa tlase ga pholisi ya "tirisanommogo ya merafe e mentsi".

Fa mojaboswa wa Ngwato Seretse Khama a gola, mmusi Tshekedi Khama o ne a leka go tshwarelela mo pusong. Seretse o ne a nyala mosadi wa mosweu, Ruth Williams, fa a ne a ithuta kwa lefatsheng la United Kingdom, mme se sa baka matlhabisa ditlhong mo lelapeng la segosi la ga Ngwato. Le fa kwa tshimologong setšhaba se ne se le kgatlhanong le lenyalo le, go sa ratweng ga ga Tshekedi go ne ga fetola maikutlo a Seretse. Kgang e ne ya tlhagisiwa mo kgotleng ka ngwaga wa 1949, mme puso ya ga Tshekedi e ne ya ganwa ka bontsi ke diketekete tsa batho ba ba neng ba le teng. Tshekedi le batshegetsi ba gagwe ba ne ba tshabela kwa Kwena kwa botshabelo.

Puso ya makgowa e ne e sa itshokele lenyalo la ga Seretse le mosadi yo mosweu. Ka maiteko a go ritibatsa puso ya Tlhaolele ya Aforika Borwa, e ne ya leleka banyalani ba mo pusong ya tshireletso ka ngwaga wa 1950. Se se ne sa tsosa mokgatlho wa bosetšhaba o o neng o gola mo gare ga baemanokeng ba ga Seretse mo pusong ya tshireletso, o o neng wa tlhagelela ka botlalo ka ngwaga wa 1952. Ka nako ya fa Seretse a ne a seyo, lefatshe la United Kingdom le ne la baya molaodi wa kgaolo dingwaga di le nne pele ga e tlhoma Rasebolai Kgamane, motshegetsi wa ga Tshekedi, go nna moemedi.

Morafe wa Ngwato o ne wa tsuologela go lelekwa ga ga Seretse. Batshegetsi ba gagwe ba ne ba kopa gore a bowe, mme go ne ga tsoga dikhuduego fa ba ne ba ganwa. Seretse o ne a feleletsa a letleletswe go boa ka ngwaga wa1956. Ka nako e, kgaogano e e gagametseng ya merafe mo Aforika Borwa ya Tlhaolele e ne ya thibela lefatshe la United Kingdom go e ritibatsa. Mo nakong yotlhe ya mathata a go lelekwa ga ga Seretse, maatla a ne a tlogela bogosi mme a ya kwa mekgatlhong ya ditlhopho. Tshekedi le Seretse ba ne ba dira kagiso fa Seretse a boa, mme Seretse a nna moeteledipele wa nnete wa Ngwato, le fa lefatshe la United Kingdom le ne le mo thibetse go nna kgosi ya semmuso. Ka thotloetso ya Borithane, morafe wa Ngwato o ne wa tlhama lekgotla la morafe, le Seretse le Tshekedi ka bobedi e neng e le maloko a lone. Merafe e mengwe e ne ya tlhoma makgotla a merafe a a tshwanang, a a neng a dira jaaka ditšheke tsa maatla a dikgosi. Go ne ga sala letlhoo lengwe fa gare ga banna ba babedi ba: Tshekedi o ne a eletsa go boloka puso ya morafe le maatla a dikgosi, fa Seretse ene a ne a akanya ka puso ya batho ka batho ya boemedi le dikgosi tse di bokoa. Selekanyo sa maatla a a beeleditsweng mo dikgosing e ne ya nna kgang e e neng ya baka dikganetsano thata mo mokgatlhong wa boipuso o o neng o gola, bogolosegolo mo bathong ba ga Ngwato le ba lelapa la ga Khama.

Bechuanaland Protectorate Federal Party e ne e le lekoko la ntlha la sepolotiki le le neng la tlhamiwa mo kgaolong ya tshireletso fa le ne le tlhamiwa ke moeteledipele wa mokgatlo wa Ngwato Leetile Disang Raditladi ka ngwaga wa 1959. Le bopilwe thata ke batho ba maemo le batlhalefi, le ne le buelela kopano ya merafe ya Batswana. Lekoko le ne la palelwa ke go bona tshegetso mme la nna lobaka lo lokhutshwane. Ngwaga o o latelang, Lekoko la Batho la Bechuanaland (BPP, moragonyana Lekoko la Batho la Botswana) le ne la tlhamiwa jaaka lekoko le le bogale thata, le le ganetsanang le puso ya merafe ya setso mme la bona boikuelo mo badiring ba bafaladi. E ne e eteletswe pele ke Motsamai Mpho, Philip Matante, le Kgalemang Morsete. BPP, e e neng ya tlhamiwa jaaka molekane wa Setswana wa lekoko la African National Congress la Aforika Borwa, e ne ya tshegetsa boipuso jwa ka bonako le go fedisiwa gotlhelele ga bogosi. Ka go tshaba gore BPP e tla nyatsa puso e e leng teng le go tshuba dikgotlhang le puso ya Tlhaolele ya Aforika Borwa, dikgosi le puso ya Borithane di ne tsa thibela bokgoni jwa yona jwa go kopana.

Merafe ya tshireletso mmogo e ne ya bopa lekgotla la peomolao ka ngwaga wa 1961. Batho ba Kwena ba ne ba iphitlhela ba le ka fa tlase ga moemedi, Neale Sechele, ka ngwaga wa 1963, se se rayang gore ba ne ba na le tlhotlheletso e nnye ya sepolotiki fa mokgatlho wa boipuso o ntse o gola. Leano la Tlhabololo la Tshireletso ya Bechuanaland la dingwaga tsa 1963/1968 le ne la kwalwa ka thulaganyo ya dipuisano ka ngwaga wa 1963, le tlhama tlhaloso ya boipuso jwa setšhaba.

Fa palo ya batho e ne ba sa dire sepe mo dipolotiking ka kakaretso, lefatshe la United Kingdom e ne ya nna nngwe ya mafatshe a a neng a etelela pele go bona boipuso. Ka go tshwenyega gore lekoko la BPP e ne e le e e tseneletseng thata, lefatshe la United Kingdom le ne la rotloetsa moeteledipele wa yone yo o mo ratang, Seretse Khama, go tlhama lekoko la sepolotiki. Le fa Khama a ne a dumalana le mekgwa ya lekoko la BPP e e kgatlhanong le bosemorafe le ya lefatshe, o ne a le kgatlhanong le tsela ya yone ya go tlhoma dipolotiki le go amogela ga yone bojammogo.O ne a dumela go tlogela go bolela ga gagwe mo bathong ba ga Ngwato go dira jaaka radipolotiki, a tlhama Lekoko la puso ya batho ka batho la Bechuanaland (BDP, moragonyana ya nna lekoko la Botswana Democratic ) ka ngwaga wa 1962. Lekoko la BDP e ne ya itlhoma jaaka "lekoko la dikgosi", mme ya amogela dikakanyo tse di amanang le puso ya merafe ya pele ga bokoloniale. Lefatshe la United Kingdom le ne la rotloetsa lekoko la BDP, le tlhaloganya gore le tla tshegetsa kgwebisano ya leruo ya motlha wa bokoloniale. Ka ngwaga wa 1963, kgosi ya Kgatla Linchwe e ne e le ene fela kgosi e e neng e le kgatlhanong le BDP e bile e na le tlhotlheletso ya sepolotiki, mme batho ba Kgatla ba ne ba rata lekoko la BDP, ka jalo o ne a nna a sa tsenelele mo dipolotiking. Thulaganyo ya phetogo e ne ya simolola ka lekoko la BDP e ne e solofetswe go busa Botswana yo o ikemetseng, mme puso ya bokoloniale e ne ya bereka le boeteledipele jwa lekoko la BDP go ba baakanyetsa go tsamaisa setšhaba.

Go ne ga tshwarwa bokopano ka ngwaga wa 1963 go okamela go tlhamiwa ga molaotheo o mosha. Dikgotlhang tsa ka fa gare ga lekoko la BPP di ne di raya gore lekoko la BDP e ne e na le tlhotlheletso e ntsi mo thulaganyong. Tshekedi Khama o ne a tlhokafetse ka nako e, ka jalo Bathoen wa bobedi o ne a nna moeteledipele wa lekoko le le neng le ema nokeng puso ya bofederale, a dumela gore le tla boloka puso e le mo diatleng tsa dikgosi. Lefatshe la United Kingdom le boradipolotiki ba Batswana ba ne ba tshegetsa puso ya bosetšhaba e e kopaneng ka gonne Botswana e ne e humanegile thata go ka kgaoganya dithoto tsa yona le ka gonne go tlhoka go kopanya dithoto go ne go tla dira gore e nne mo kotsing ya go tlhaselwa ke merafe e mengwe. Puso ya dikgaolo e e itsholetseng e ne ya itshupa e sa kgonege mo dipolotiking, ka jalo go ne ga dirwa tumalano ya gore dikgosi di tla bopa Ntlo ya Dikgosi, e leng setlhopha sa bagakolodi mo teng ga Palamente ya Botswana. Dikgosi di ne di santse di le kgatlhanong le thulaganyo e, mme mo mokgatlhong o o neng o eteletswe pele ke Bathoen, Ntlo ya Dikgosi e ne ya fetisa tlhopo ya go sa tshepe puso e ntšhwa, mme fela go tlhoka maatla a yone a sepolotiki go ne ga e thibela go dirisa phetogo e e nang le bokao. Molao wa Lekgotla la Kgaolo o ne wa fetisiwa jaaka tsela e nngwe ya go lekanyetsa maatla a dikgosi ka go tlhama makgotla a a tla okamelang kgaolo le toropo nngwe le nngwe, go dira gore mekgatlho e e tlhophilweng e e nne balaodi ba konokono ba selegae.

Toropo ya Gaborone e agilwe ka ngwaga wa 1965 mme ya itsisiwe jaaka motsemogolo o mošwa. E agilwe mo lefatsheng la puso ya Borithane, le le neng le tlamela ka lefelo le le sa tseyeng letlhakore le le neng le sa laolwe ke morafe ope . Molamotheo o ne wa tsenngwa tirisong ka one ngwaga oo. Ka se se tirisong, Lefatshe la United Kingdom le ne la fa tshireletso puso ya go ipusa. Ngwaga wa 1965 gape e ne ya bona go fetisiwa ga Molao wa Dikgotla tsa Dikgaolo o o neng wa fetola seabe sa bokoloniale sa molaodi wa kgaolo ka go se bofa mo makgotleng a dikgaolo a a sa tswang go tlhamiwa, mme wa bona go tlhongwa ga Banka ya Tlhabololo ya Bosetšhaba e e neng e le ya puso.

Mpho o ne a kgaogana le lekoko la BPP go tlhama Lekoko la Boipuso la Bechuanaland (BIP) ka ngwaga wa 1965. E eteletswe pele ke Seretse Khama le Quett Masire, lekoko la BDP le ne la dira letsholo mo e ka nnang mo motseng mongwe le mongwe wa kgaolo ya tshireletso pele ga ditlhopho tsa ntlha tsa kakaretso. Go farologana le batho ba bangwe ba sepolotiki kwa Bechuanaland, Seretse Khama o ne a na le boikuelo go ralala merafe e e farologaneng. Morago ga moo lekoko la BDP le ne la tlhophiwa go etelela puso ya ntlha pele. Lekoko la BPP le ne la gapa manno a le mararo fela mo lekgotleng la peomolao, mme lekoko la BIP le ne la palelwa ke go gapa epe. Morago ga ditlhopho, go ne ga tlhamiwa lekoko la Botswana National Front (BNF) jaaka lekoko le le kopaneng la kganetso ya BDP. E tlhomilwe ke Kenneth Koma, lekoko la BNF le ne la nna mmaba yo mogolo wa lekoko la BDP.

Lekoko la BDP le ne la tlhopha Khama go nna tonakgolo ya naga.Go farologana le makoko a mantsi a sepolotiki a a tlhomilweng mo Aforika, BDP e ne e le lekoko le le itekanetseng le le sa fetogeng go na le go nna lekoko le le kgatlhanong le bokoloniale. Morago ga go tlhamiwa ga yona, Ntlo ya Dikgosi e ne ya ntsha tlhopo ya go sa tshepe molaotheo ka ngwaga wa 1966, mme se sa dira gore go nne le letsholo la bosetšhaba la go tshegetsa molaotheo le le neng la bona tshegetso e e lekaneng gore dikgosi di fedise maiteko a tsone a go o gwetlha. Tshireletso e ne ya newa boipuso jaaka Rephaboliki ya Botswana ka ngwaga wa 1966.

Repaboliki ya Botswana

Seretse Khama a ikanisa maikano a go nna Tautona wa ntlha wa Botswana ka ngwaga wa 1966

Boipuso jwa Botswana bo ne bo kaya go tsenngwa tirisong ga puso ya batho le batho e e gololesegileng, go tlisa ditlhopho, tshireletso ya ditshwanelo tsa batho, le tirelosetšhaba. Se se ne sa dira gore go nne le thulaganyo ya go tlhatlosiwa maemo e e ikaegileng ka bokgoni le go tlhamiwa ga tsamaiso ya puso ya maranyane.Setšhaba se ne sa bopa puso e e neng e fetotswe go tswa mo tsamaisong ya Westminster, mme Tonakgolo Seretse Khama a nna Moporesidente Seretse Khama. Go ne ga tlhamiwa boitshupo jwa bosetšhaba, jwa kopanya merafe e e sa tshwaneng mo letshwaong le le lengwe la Setswana, ka ngwao e e ikaegileng ka ya merafe ya Setswana.

Botswana e ne ya boloka bontsi jwa ditheo tsa yone tsa merafe tsa pele ga bokoloniale morago ga boipuso. Se e ne e le ditlamorago tsa puso e e nonofileng e e neng e amana le merafe ya Batswana le tsereganyo e e lekanyeditsweng ya puso ya Borithane mo dinakong tsa bokoloniale. Mofuta wa go buisana wa dipolotiki tsa setšhaba pele le morago ga boipuso e ne e le mokgwa o o sa tlwaelesegang mo merafeng e mengwe e mentsi ya Aforika e e neng ya nna le babusaesi morago ga boipuso. Go na le go fedisa bogosi, puso e ntšhwa e ne ya bo tsenya mo tsamaisong ya semolao, ya fa dikgosi dithata tsa boatlhodi ka kgotla, go ikaegile ka dikgotlatshekelo tsa boikuelo.Tlwaelo ya go ikobela boeteledipele, e e kileng ya fiwa dikgosi, e ne ya sutela kwa botautoneng. Puso e ne ya tiisa go tlhomama ga yona ka go thapa tirelosetšhaba ya yone ka baitseanape ba dinaga di sele, go farologana le dinaga tse dingwe tse dišwa tsa Aforika tse gantsi di neng di leleka baitseanape ba dinaga di sele. Se se ne sa boloka puso ya mofuta wa Bophirima e e neng e gatelela tlhabololo.

Lefatshe la United Kingdom le ne la tswelela go tlamela Botswana ka matlole mo dingwageng tsa ntlha tse tlhano tsa go nna teng ga yone. Maemo a yone a kagiso, a puso ya batho ka batho fa a bapisiwa le ditšhaba tse dingwe tsa Aforika a ne a raya gore e ne ya amogela thuso e ntsi go tswa mo mekgatlhong ya Bophirima. Ka nako ya boipuso, Botswana e ne e le setšhaba se se humanegileng thata, go feta bontsi jwa dinaga tse dingwe mo Aforika. E ne e sena badiri ba ba rutegileng, ka baagi ba le masome a mane fela ba ba nang le ditlankana tse di hagodimo tsa mmadikolo, mme go ne go sena ditlamelo tse di itsegeng tsa metswedi ya tlholego go tshegetsa setšhaba. Botswana e ne e ikaegile ka puso ya Tlhaolele mo Aforika Borwa go fitlhelela setšhaba sa lefatshe, mme bontsi jwa badiri ba Botswana e ne e le badiri ba bafaladi mo Aforika Borwa. Botswana e ne ya tsena mo ntweng e e tlhamaletseng le Rhodesia, e e neng ya baka dintwa tsa sesole go fitlha ka ngwaga wa 1978.

Go nna le seabe mo go lekanyeditsweng ga Borithane go ne go kaya gore go ne go se na tlhabololo e ntsi fa e sale ka nako ya bokoloniale. Bokgoni jwa go bala le go kwala e ne e le selekanyo sa karolo ya masome a mabedi le botlhano mo lekgolong, mme go ne go na le dikilometara di le lesome fela tsa tsela e e tshetsweng. Mo e ka nnang karolo ya masome a robangbongwe ya baagi e ne e le mo lehumeng le le tseneletseng, mme bontsi jwa baagi e ne e le balemibarui ba dikgomo kgotsa balemibarui ba ba itshidisang. Fa setšhaba se fitlhelela boipuso, komelelo e e masisi e ne ya fedisa karolo ya masome amarao go fihlela masome a matlhano mo lekgolong ya palo ya dikgomo. Mo e ka nnang sephatlo sa Batswana ba ne ba ikaegile ka Lenaneo la Dijo la Lefatshe go tila tlala. Ditšhaba tse dingwe di ne di na le ditsholofelo tse di kwa tlase mo Botswana, mme mo Aforika yotlhe e ne e bonwa jaaka Bantustan ya Tlhaolele. Kamano e le Tlhaolele gape e ne e le ntlha ya katlego ya Botswana jaaka setšhaba se se ikemetseng: boeteledipele jwa Batswana bo ne bo eletsa go tila phelelo e e tshwanang le ya Aforika Borwa fa setšhaba se ka palelwa, mme dikgolagano tsa dikgang tsa mafatshe fatshe tse di neng tsa tlhamiwa le Bophirima go thibela go tsenngwa ke Aforika Borwa di ne di raya gore Botswana o ne a tshepa thata dinaga tsa Bophirima go amogela thuso le thato ya bone.

Boeteledipele jwa ntlha jwa Botswana bo ne bo laolwa ke malapa a merafe e e busang mmogo le palo e nnye ya badiredipuso ba ba rutegileng thata. Go tshwana ga bona ga itsholelo le dikgopolo go ne go raya gore puso e nne e tlhomame kwa ntle ga dintwa tsa sepolotiki. Le fa Bathoen a ne a tlogela maemo a gagwe a go nna kgosi go ya go dira dipolotiki, bontsi jwa dikgosi tse dingwe di ne tsa amogela maatla a tsona a a fokoditsweng a sepolotiki mo pusong e ntšhwa. Tiro e nngwe ya dikgosi e ne e laolwa ke Molao wa Bogosi wa ngwaga ya 1966.

Go tlhoka bonweenwee go ne ga dira gore puso e nne semolao thata mme ya ratwa ke balekane ba Bophirima. Go farologana le bontsi jwa merafe e e sa tswang go tlhamiwa ya Aforika, bontsi jwa boeteledipele bo ne bo tswa mo setšhabeng sa temothuo, go kaya gore dikgatlhego tsa bona di ne di tsamaisana le bontsi. Se se ne sa rotloetsa puso e ntšhwa go boloka dipholisi tsa motlha wa bokoloniale tse di neng di solegela barui ba dikgomo molemo. Setlhopa sa semmuso sa Nama ya Botswana se ne sa tlhamiwa go laola madirelo a nama ya kgomo. Boikuelo jwa lekoko la BDP jwa merafe yotlhe le kgatlhego e e kopanetsweng ya go tlhoma boipuso di ne tsa rotloetsa puso e ntšhwa gape go dira mo dikgatlhegelong tsa bontsi. Ditlhopha tse dinnye tsa baagi ba basweu di ne tsa sala mo nageng mme tsa ganetsa boipuso jwa yone. Le fa moragonyana di ne di tla nna botlhokwa mo tlhabololong ya Botswana, ditshwanelo tsa ditswammung di ne tsa fiwa botlhokwa jo bo kwa tlase fa di bona boipuso, mme merafe e ne ya di fetisetsa kwa pusong ya bogareng ka ngwaga wa 1967.

Puso ya ga Seretse Khama

Khama o ne a ratwa ke batho botlhe mme a bonwa e le moeteledipele wa tlholego wa merafe yotlhe ya Batswana. Tsamaiso ya gagwe e ne ya tsenya tirisong maano a a neng a lebisitswe mo go tlhameng mafaratlhatlha le dithoto tsa setšhaba, bogolosegolo go tsenya tshela ditsela. O ne a simolola go aga dikolo, matlhabelo le dikhuti tse di neng tsa tswelela mo masomeng a dingwaga a a latelang. Lefatshe le le nang le banni la Batswana le Basarwa le ne la dirisiwa go aga mesima. Tlhabololo e ne ya tla ka tshenyegelo ya kgwebo le tlhagiso, e e neng e lekanyeditswe go tlamela ka matlole a leruo. Go ne ga tlhongwa mogopolo thata mo go otla dikgomo le go aga matlhabelo go rotloetsa madirelo a nama ya kgomo mo gare ga go tlhoka metsi. Mananeo a katlaatleloloago le one a ne a tlhongwa. Go ribololwa ga ditaemane go ne ga netefatsa gore mananeo a a bona madi a a lekaneng. Dipeeletso tse le mokgwa o o sa fetogeng wa go somarela madi a puso di ne tsa thibela boemo jwa bolwetse jwa Dutch jo bo neng jwa golafatsa dinaga tse dingwe tsa Aforika tse di neng di tletse ka didirisiwa. Thuto e ne ya atolosiwa mo setšhabeng sotlhe, mme puo ya Setswana e ne ya lekanngwa mmogo le Seesemane ka go latlhegelwa ke dipuo tse dingwe. Khama o ne a siamisa seo jaaka tsela ya go fitlhelela kutlwano.

Quett Masire o ne a dira jaaka Mothusa tautona ka fa tlase ga ga Seretse Khama mmogo le Tona ya tsa madi. O ne a laola tekanyetsokabo ya lefatshe le tiriso ya madi ka go tlhama motseletsele wa Maano a Tlhabololo ya Bosetšhaba, go ikaegilwe ka kamogelo ya Kokoano ya Bosetšhaba le Komiti ya itsholelo ya Kabinete. Dipoeletso tsa maano a di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya molao wa semmuso ya puso morago ga gore batlhatlhami ba ga Khama le Masire ba tsene mo maemong.

Ka ngwaga wa 1967, ditaemane di ne tsa fitlhellwa kwa Botswana ke setlamo sa Aforika Borwa sa ditaemane sa De Beers, mme ditiro di ne tsa simolola ka bonako morago ga moo. Dipeeletso tsa kopore di ne tsa fitlhelwa kwa Selebi-Phikwe ka ngwaga oo, mme se sa senola gape khumo ya ditswammung tsa setšhaba. Puso e ne ya dirisana le De Beers ka ngwaga wa 1969 go dira ditiro tse dikgolo tsa meepo ya ditaemane, mme e ne ya amega mo dipuisanong sešwa tsa Kopano ya Melelwane ya Aforika Borwa ka one ngwaga oo go tokafatsa thata maatla a yone a itsholelo mo kgaolong. Moepo mongwe kwa Morupule o ne wa simolola go ntsha magala ka ngwaga wa 1973, mme wa tlamela setšhaba ka karolo e kgolo ya motlakase. Moepo wa ditaemane wa Orapa o ne wa bulwa kwa Orapa ka ngwaga wa 1971, mme go ne ga tlomamisiwia tumalano ya go abelana lotseno fa gare ga puso le De Beers ka ngwaga wa 1974. Moragonyana Masire o ne a netefatsa gore De Beers e ne e tshegeditse dikgwebo tsa gagwe tse di hapegileng ka madi, mme se sa dira gore go akanyediwe gore setlamo se ka tswa se amogetse tumalano e e mosola mo kgannyeng e.

Molao wa Metsi le Molao wa ditsha tsa Morafe di ne tsa tsenngwa tirisong ka ngwaga wa 1968, mme tsa tlhama lekgotla la Kabo ya Metsi le lekgotla tsa naga di le lesome le bobedi, ka go latelana. Tse di ne di okametse kabo ya ditshwanelo tsa metsi le lefatshe ke puso go na le ka go nna mong wa morafe mongwe le mongwe. Ka se, ba ne ba tsenya dithata tsa setso tsa dikgosi. Molao wa Mafatshe a Phulo a Merafe e ne ya tsenngwa tirisong ka ngwaga wa 1975 go thibela phulo e e feteletseng, mme fela e ne ya itshupa e sa atlege. Tota e bile, e ne e letla baagi ba ba humileng go kopa ditsha tse dikgolo tsa dikgomo ka tshenyegelo ya baagi ba ba sa humang thata.

Ditlhopho tsa ntlha morago ga boipuso di ne tsa diragala ka ngwaga wa 1969. Lekoko la BDP le ne la dira maswe go le gonnye fa e bapisiwa le tiragatso ya yona ya ngwaga wa 1965, mme mothusa tautona Masire o ne a latlhegelwa ke setilo sa gagwe ke Bathoen, se se neng sa mo tlhoka gore a tseye setilo se se kgethegileng se se tlhophilweng. Lekoko la BPP le ne la nyelela ka botlhokwa fa dipolotiki tsa Botswana di ntse di gola.

Koporase ya Tlhabololo ya Botswana e e neng e le ya puso e ne ya tlhongwa ka ngwaga wa 1970, mme moepo wa diteemane wa Orapa o ne wa bulwa ka ngwaga wa 1971. Ka ngwaga wa 1973, diteemane di ne di dira karolo ya lesome mo lekgolong ya Palo yotlhe ya tlhagiso ya lefatshe ya Botswana, mme kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo 1970, meepo e ne e le madirelo a magolo go gaisa mo lefatsheng. Goromente wa Botswana o ne a buisana gape ka tumalano ya yone ya meepo le De Beers magareng ga ngwaga wa 1971 le ngwaga wa 1975, ya sutisetsa bontsi jwa dituelo kwa setšhabeng. Fa itsholelo ya teemane e ntse e tlhabologa le dipeeletso di boela mo lefatsheng, Botswana e ne ya falola lehuma mme ya bonwa jaaka katlego mo merafeng e mengwe mo Aforika e e kwa borwa jwa Sahara morago ga bokoloniale. Ditlhabololo tse di dirile gore Botswana e nne naga e e golang ka bonako mo lefatsheng. Batho ba maemo a a kwa godimo le a a fa gare ba ne ba bona molemo thata, go oketsa go tlhoka tekatekano ga khumo, mme gape go ne go raya gore makgetho a ka fokodiwa, se se neng sa dira gore balemi ba ba tshegetse.

Tlhabololo ya Botswana le tiriso ya yone ya tirelosetšhaba ya mafatshe a sele e ne ya atlega mo e leng gore puso e ne ya tlhotlheletsa lefatshe la United States go romela setlhopa sa baithaopi ba kagiso (Peace Corps) kwa ntle ga ditekanyetso tsa setso tsa gore ke dikarolo dife tse mokgatlho o ka di dirang. Ka dingwaga tsa bo 1970 go ne ga tla koketsego ya Batswana ba ba botlana ba ba rutegileng mo lefelong la gaeno, ba ba neng ba nna le tlhotlheletso e kgolo mo pusong. Jaaka fa batho ba bašwa ba ba ne ba amogela thuto e e tshwanang mme ba simolola go dira mo setsong se le sengwe sa tsamaiso, go ne go sena pharologano e kgolo ya tiro fa gare ga tirelosetšhaba e e neng e eteletswe pele ke batswakwa le e e neng e tsamaisiwa ke Batswana.

Lephata la Thulaganyo ya Tlhabololo le ne le le teng ka bokhutshwane morago ga go kgaogana mo Lephateng la Matlole magareng ga batlhokomedi ba setso ba ba neng ba amana le tshireletso kgatlhanong le baemanokeng ba ga Masire ba ba neng ba eletsa go bona tlhabololo e e bogale thata. Ya bofelo e ne ya tsaya taolo, mme ditona di ne tsa kopanngwa gape go nna Lephata la Matlole le Thulaganyo ya Tlhabololo ka ngwaga wa 1970. Ka ntlha ya palo e e lekanyeditsweng ya batho ba ba tshwanelegang go laola itsholelo, lephata le le ne la tsaya taolo e feletseng ya tiriso ya madi a puso mme la simolola lenaneo la Shashe le le neng le batla gore naga e nne le tlhabololo e e tseneletseng ya palo yotlhe ya tlhagiso ya lefatshe ya Botswana. Se se ne se akaretsa go tlhoma lefelo la meepo ya kopore le nikele, le le neng la nna selo se se tlang pele mo pusong.

Ka ngwaga wa 1973, Seepapitso wa bone o ne a nna kgosi ya ntlha go emisiwa mo maemong a gagwe morago ga nako ya bokoloniele. Lekoko la BDP le ne la atlega thata gape ka ditlhopo tsa ngwaga wa 1974. Dituelo tse di kwa tlase di ne tsa tlhagisiwa ka one ngwaga oo.

Botswana e simolotse go ntsha madi a one, e leng Botswana pula, ka ngwaga wa 1976. Mmusi wa Banka ya Botswana Quill Hermans o ne a kgaratlhela go kgaogana ga madi le Aforika Borwa le ranta ya yone ya Aforika Borwa. Le fa go ne go na le matshwenyego a boditšhabatšhaba a gore Botswana e ka nna ya se ka ya kgona go tshegetsa madi a yone, Khama o ne a ikutlwa gore bagakolodi ba gagwe ba itsholelo ba na le bokgoni mme o ne a tshepa tshwetso ya bone. Mo dingwageng di le lesome tsa boipuso, Botswana e ne e le nngwe ya ditšhaba tse di humileng thata mo Lefatsheng la Boraro. Phetogo ya itsholelo e kaiwa jaaka "kgakgamatso" ya Botswana.

Linchwe II, kgosi ya batho ba Kgatla, o ne a busetsa ngwao ya go simolola bogwera mo morafeng wa gagwe ka ngwaga wa 1975, mme se sa gakatsa puso ya bosetšhaba. Khama o ne a tsaya tsela ya go akaretsa batho botlhe mo pusong ya gagwe, a tila dipolotiki tsa merafe le go gana tlhotlheletso ya baeteledipele ba merafe a rata badiredipuso. Ka dinako tse dingwe o ne a kopa batho go rola tiro fa morafe mongwe o ka nna le tlhotlheletso e ntsi mo tirelong ya setšhaba. Batho ba Tswana ba ne ba tshaba gore go sa dumalane le batho ba ba kwa tlase ba Kalanga go ka nna ga dira gore go se ka ga nna le kagiso. Go rarabolola se, Khama o ne a tsenya maloko a a rutegileng a morafe wa Kalanga mo pusong, a tlhoma bontsi mo maemong a a kwa godimo. Tshwetso e ne e tsosa kganetsano, mme e ne ya tsosa dikgopolo tsa bolotsana ka ga tlhotlheletso e e bosula ya Kalanga. Tse ka dinako tse dingwe di ne di ikaegile ka Mokgatlho wa Baithuti ba Bakalanga, o o neng wa nna Mokgatlho wa Tsweletso ya Puo ya Ikalanga ka ngwaga wa 1980.

Poifo ya dipuso tsa baagisani tse di eteletsweng pele ke basweu kwa Namibia, Rhodesia, le Aforika Borwa, mmogo le kotsi ya Ntwa ya Selegae ya Angola, di dirile gore Botswana e tlhame sesole sa bosetšhaba ka ngwaga wa 1977. Pele ga se, Tirelo ya Sepodisi sa Botswana e ne e tlhokometse tshireletso ya setshaba. Go tlhoka sesole go ne go raya gore Botswana e ne e sa tlhaselwe ke dilo tse di bakang go sa tlhomamang mo merafeng e mengwe ya Aforika: go menola puso ga sesole le bonweenwee ka go dirisa madi a sesole. Sesole se ne sa bona ntwa ngwaga o o latelang fa dirukutlhi tsa Rhodesia di ne di tlhasela Leshoma, di bolaya masole a le lesome le botlhano.

Ka tirisanommogo ya yone le De Beers, puso ya Botswana e ne ya tlhama kompone ya meepo ya Debswana ka ngwaga wa 1978, mme ya bona lotseno lo lo bonalang lwa puso. Meepo e ne ya nna madirelo a a kwa godimo ya itsholelo ya lefatshe mo dingwageng di le lesome tse di latelang, mme Botswana ya nna itsholelo e e golang ka bonako go gaisa mo lefatsheng. Go nna le seabe ga mafatshe a sele mo itsholelong go ne ga nna kgang ya sepolotiki ka nako e jaaka fa batho ba kwa ntle ba ne ba kokoanya kgolo ya setšhaba fa ditiro tsa selegae di ne di tlhabologa ka iketlo. Thuo ya dikgomo, e e neng e setse e amilwe ke go runya mo gogolo ga bolwetse jwa tlhako le molomo ka ngwaga wa1977, e ne ya latlhegelwa ke botlhokwa jo e neng e na le jone pele.

Puso ya ga Quett Masire

Quett Masire a etetse America ka ngwaga wa 1984

Morago ga loso lwa ga Seretse Khama ka ngwaga wa 1980, Mothusa-Tautona Quett Masire o ne a nna tautona wa Botswana. Le fa go ne go na le matshwenyego ka go tlhatlhama ga ga Khama, Masire o ne a tshegetsa mafaratlhatlha a puso a a neng a thusa go a aga le go boloka tumelo mo pusong. Go ritibatsa morafe wa ga Khama wa Ngwato le merafe e mengwe ya bokone, Masire o ne a tlhoma ntsalae Khama, Lenyeletse Seretse, go nna mothusa-tautona. Kakanyo e e neng e tlwaelesegile mo gare ga BaNgwato e ne e le gore morwa Khama, Ian Khama, o ne a tshwanelwa ke bo tautona. Fa Lenyeletse a tlhokafala ka ngwaga wa 1983, Masire o ne a tlhopha Peter Mmusi go tsena mo boemong jwa gagwe. Gompieno o ne a tlhopha mongwe go tswa mo morafeng wa borwa, gore a se ka a tlhoma sekao sa gore tautona le mothusa-tautona ka nako tsotlhe ba tshwanetse go tswa mo dikgaolong tse di fapaaneng.

Botswana e ne e le karolo ya Khonferense ya Kgokaganyo ya Tlhabololo ya Borwa jwa Aforika e e neng ya tlhongwa ka ngwaga wa 1980 go tlhama mmaraka wa borwa jwa Aforika. Setšhaba se ne sa amiwa ke kwelotlase ya itsholelo ya tshimologo ya dingwaga tsa bo 1980. Moepo wa diteemane wa Jwaneng o simolotse go dira ka ngwaga wa 1982, wa nna moepo o o dirang dipoelo go gaisa tsotlhe mo lefatsheng. Mmadikolo wa Botswana o tlhomilwe ka one ngwaga o o neng o kgaogana le Mmadikolo ya Botswana, Lesotho le Swaziland. Ditlhabololo tsa semolao ka ngwaga wa 1982, Molawana wa Thuso ya Matlole le go dira gore tiro ya kgwebo gore e nne ya ka fa molaong ke badiredipuso, di ne tsa tlhotlheletsa itsholelo ya naga mme gape tsa gagamolola melawana e e neng e tla thibela bonweenwee. Jaaka fa puso ya batho le batho le kgolo ya itsholelo di itshupile e le diphetogo tsa paka e telele, Botswana e ne ya itsege jaaka "kgakgamatso ya Aforika".

Kganetso e e nonofileng kgatlhanong le puso e e laolwang ke lekoko la BDP e ne ya tlhagelela la ntlha ka dingwaga tsa bo 1980. Makoko a kganetso a ne a simolola go fenya ditlhopho tsa selegae, ditlhopha tsa dikgatlhego tsa simolola go tlhamiwa, mme makwalo a dikgang a matlhano a magolo a a kgatlhanong le lekoko la BDP a simolola go gatisiwa. Pele e ne e ikaegile ka tshegetso ya merafe e e rileng, lekoko la BNF le ne la bona tshegetso mo setlhopheng sa badiri. Ka ditlhopho ka kakaretso tsa ngwaga wa 1984, e ne e le lekoko kganetso le le gaisanang.

Komelelo e e masisi e ne ya ama Botswana go tloga ka ngwaga wa1982 go fitlhela ka ngwaga wa 1987, mme ya tlhoka thuso ya dijo ya puso go ka nna karolo ya masome a marataro le botlhano mo lekgolong ya Batswana ba kwa magaeng. Batshwayadiphoso ba ga Masire ba ne ba mo amanya le komelelo e ka e ne e tsamaisana le tshimologo ya botautona jwa gagwe, ba akantsha gore Khama o ne a na le taelo ya bomodimo e Masire a neng a se na yone. Mo bogareng jwa dingwaga tsa bo 1980, madirelo a ditaemane a ne a fitlha kwa setlhoeng sa yone ka karolo ya masome a matlhano le boraro mo lekgolong ya paloyotlhe ya tlhagiso ya bosetšhaba. Ka nako e, itsholelo ya setšhaba e ne ya nonoha mo e leng gore baagi ba ne ba sa tlhole ba rotloediwa go tlhopha temothuo ya go itshidisa kgotsa go fuduga go ya go dira kwa Aforika Borwa. Bogwebi bo ne jwa anama thata, bogolosegolo mo badiring ba pele ba puso ba ba neng ba tswa mo lephateng la puso go ya kwa lephateng la e seng la puso. Thuto ya mahala ya sekole se segolwane ne ya tlhongwa ka ngwaga wa 1989. Mekgatlho ya badiri le ditlhopha tse di kgethegileng tsa dikgatlhego tse dingwe di ne tsa tlhagelela ka dingwaga tsa bo 1980 go tlhotlheletsa melawana ya setšhaba, le fa gantsi puso e ne e sa batle go di amogela. E tsibogetse mokgatlho o o neng o gola wa badiri ka go fetisa dithibelo tse di bokete mo mekgatlhong ya badiri ka ngwaga wa 1983. Dingwaga di le lesome gape o ne wa tlhagisa mekgatlho ya go amogela merafe e mennye, go gana boitshupo jwa bosetšhaba jwa Motswana.

Ka dingwaga tsa bo 1980, Aforika Borwa e ne ya simolola ditlhaselo tsa sesole mo Botswana go batla batlhabani ba Aforika Borwa. Go tsibogela dikgobalo tsa baagitse di neng tsa direga, puso ya Botswana e ne ya oketsa tiriso ya madi mo sesoleng. E ne gape ya fa sesole tiro ya go sireletsa diphologolo tsa naga le go tsenya mo tirisong molao o o kgatlhanong le go tsoma mo go seng ka fa molaong go tsibogela kotsi e e tlisiwang ke batsomi ba ba tshotseng dibetsa.

Palo ya ntlha ya mogare wa segajaja mo Botswana e ne ya lemogiwa ka ngwaga wa 1985, mme mo dingwageng di le lesome tse di latelang lefatshe ;e ne la nna lone le le neng la amega thata mo lefatsheng ka bophara. Botshelo jo bo solofetsweng mo Botswana bo ne bo tla wela tlase tswa go masomeng a maratarole bosupa go ya kwa masomeng a matlhano ka ngwaga wa 1997. Phetogo e e gakgamatsang mo tsamaisong ya botsogo ya Botswana e ne ya latela go ralala dingwaga tsa bo 1980 le bo 1990; Bongaka jwa Bophirima bo ne jwa tlotliwa thata mmogo le kalafi ya setso, mme go ne ga tlhongwa dikokelo tse e seng tsa puso go nna mmogo le dikago tse di tsamaisiwang ke puso.

Kwelotlase ya itsholelo ya tshimologo ya dingwaga tsa bo 1990 e ne ya ama Botswana. Tsheko e e botlhokwa ya kgotlatshekelo ya molaomotheo e e neng ya tlisiwa ke Unity Dow e ne ya felela ka katlholo ka ngwaga wa 1991 ya gore bana ba ka fiwa boagedi mo go bomme ba bone ga mmogo le borraabone, e e neng ya amogelwa go nna molao ka Molao wa Boagi wa 1995.

Setlhopa se se tlhopilweng go batlisisa kgotsa go sekaseka dikgang sa Kgabo se ne sa tshwarwa ka ngwaga wa 1991 go batlisisa lekgotla la kabo ditsha tsa lefatshe tsa puso, mme sa fitlhela gore go dirilwe ditlolomolao tsa maitsholo a a siameng ke mothusa-tautona Peter Mmusi le mokwaledi wa kakaretso wa lekoko la BDP Daniel Kwelagobe, ba bobedi jwa bone gape e neng e le maloko a setlhopa sa ditona tsa puso ya Botswana. Ka go lebana le go galefa mo pusong le mo setšhabeng, bobedi jwa bone ba ne ba rola tiro. Go wa mo go ne ga tlhola ditlhopha tse pedi tse di kgaoganeng mo teng ga lekoko, e nngwe e eteletswe pele ke maloko a mabedi a pele a setlhopa sa ditona (Ba babedi ba bagolo), mme e nngwe e eteletswe pele ke baganetsi ba bona (ba batlhano ba bagolo): Festus Mogae, Bihiti Temane, Chapson Butale, Gaositwe Chiepe, le moeteledipele wa bona Mompati Merafhe. Se se ne sa aga mo dikgotlhang tse di neng di godile fa gare ga boeteledipele jwa borwa jwa BLP le kokomana e ntšhwa ya boradipolotiki go tswa kwa bokone. Masire o ne a tlhopha Mogae go nna mothusa- tautona yo mosha.

Ka go tshwenyega ka kgonagalo ya go tlwaetsa bonweenwee, Masire o ne a thapa mothusa- mogolwane wa setlhopa se se tlhopilweng go batlisisa kgotsa go sekaseka dikgang e e Ikemetseng ya Hong Kong e e Kgatlhanong le Bonweenwee (Hong Kong) go tlhama mokgatlho o o tshwanang mo Botswana. Bokaedi jwa Bonweenwee le Bosenyi jwa Itsholelo bo ne jwa tlhomiwa ka ngwaga wa 1994, mme lekgotla la kabo ditsha le ne la tlhamiwa go reetsa boikuelo jwa ditshwetso tsa kabo ditsha ka ngwaga wa 1995.

Boemo jwa lekoko la BDP jaaka lekoko le le laolang bo ne jwa amogela kgwetlho ya jone ya ntlha e e masisi ka ntlha ya Setlhopa se se tlhopilweng go batlsisa kgota go sekaseka dikgang ya Kgabo. Matlhabisaditlhong le go kgaogana mo go neng ga nna teng mo lekokong la BDP go ne ga dira gore lekoko la BNF le nne lekoko la kganetso le le gaisanang thata morago ga ditlhopho tsa kakaretso tsa ngwaga wa 1994. Ka go mathata a a oketsegileng a go tsenngwa ga ditoropo go fokotsa motheo wa BDP kwa metseselegaeng, makoko a kganetso a ne a na le bonnye jo bo bonalang mo Kokoanong ya Bosetšhaba. Morago ga loso lwa ga Mmusi, Kwelagobe o ne a ikgolaganya le Ponatshego Kedikilwe, mme ba bopa setlhopa se sennye sa Barata-Phathi sa lekoko la BDP. Ba batlhano ba bagolo ba ne ba nna setlhopa se sennye sa A-Team.

Botswana e ne ya solegelwa molemo ke go khutla ga puso ya Tlhaolele ya Aforika Borwa ka ngwaga wa 1994, ka puso e ntšhwa e e neng e eteletswe pele ke Aforika e ne e sa thibele kgolo ya Botswana kgotsa go tsenelela mo ditirong tsa sesole go kgabaganya molelwane. Fa kgaolo e ntse e tlhomama, ditlhabololo tsa itsholelo tse di tshwanang le mabentlele a magolo, kakanyo e e sa netefadiwang ya dithoto, le bojanala jwa baagi di ne tsa atologa.

Morafe wa Ngwaketse o ne wa nna le kgotlang le puso ka kgwedi ya Moranang ngwaga wa 1994, fa tona ya pusoselegae le mafatshe Patrick Balope a ne a latofatsa kgosi Seepapitso wa bone ka go palelwa ke go diragatsa ditiro tsa gagwe mme a laela gore kgosi e emisiwe—e leng go emisiwa ga bobedi ga puso ya ga Seepapitso. Morwa wa ga Seepapitso e bong Leema o ne a amogela go tlhomiwa go dira tiro eo, kgatlhanong le dikeletso tsa ga Seepapitso. Morafe o ne wa lwantshana le kgang ya go nna semolao mo go sa tlhaloganyesegeng ga ga Leema le poifo ya gore setso sa morafe ga se kitla se tlhola se lemogiwa, mme go tlosiwa ga gagwe go ne ga nna kgang ya bosetšhaba. Seepapitso o ne a tsenya kganetso ya semolao, mme kgotlatshekelo ya atlhola ka Tlhakole a tlhola malatsia le masome a mabedi le bobedi ka ngwaga wa 1995 gore le fa go tlosiwa ga ga Seepapitso go ne go le ka fa molaong, go tlhomiwa ga ga Leema go ne go se kafa molaong. Ka maatla a go tlhoma a ne a buseditswe mo morafeng, ba ne ba gana go tlhopha moeteledipele yo mosha jaaka tsela ya go ikuela. Puso e ne ya ineela mme ya letlelela Seepapitso go busediwa mo tirong.

Polao ya dipheko ya ga Segametsi Mogomotsi, mosetsana wa dingwaga di le lesome le bone wa kwa Mochudi, e diragetse ka kgwedi ya Ngwanatsele ka ngwaga wa 1994. Dikhuduego tsa loago di ne tsa tsoga fa babelaelwa bao, ba e neng e le borakgwebo le boradipolotiki ba ba humileng, ba ne ba gololwa ka ntlha ya go tlhoka bosupi. Mo dikgweding tse di latelang, go ne ga nna le ditshupetso le dikhuduego tse di neng di eteletswe pele ke baithuti kgatlhanong le tiriso ya ditiro tsa masaitsiweng tse di tshwanang le polao ya dipheko go bona khumo.

Go tlhagoga ga bolwetse jo bo tshelanwang jwa pleuropneumonia ya dikgomo ka ngwaga wa 1995 go ne ga baka dintsho tsa dikgomo di le dikete tse makgolo a mararo le masome a mabedi . Molao wa Temothuo wa ngwaga ya 1995 o ne wa atolosa thulaganyo ya go dira lefatshe la baagi la le e seng la puso.

Merafe e mennye e ne ya tswelela go kgaratlhela go lemogiwa go simolola ka dingwaga tsa bo 1990. Puso e simolotse go ntsha batho ba Basarwa mo Lefelong la Diphologolo la Kalahari la Bogare ka ngwaga wa 1995. Le fa e ne e nganga gore maikaelelo e ne e le go thusa go kopanya baagi ba ba neng ba le kgakala thata, mme e neelana ka leruo go rotloetsa tirisanommogo, mekgatlho ya boditšhabatšhaba e ne ya pega molato puso ka go pateletsa le go fudusiwa ka dikgoka ga batho go dira sebaka sa meepo. Maiteko a ntlha a magolo a semolao a go sireletsa ditshwanelo tsa merafe e mennye a ne a tswa mo tshitshinyong ya ngwaga wa 1995 kwa palamenteng ya go tlhalosa molaomotheo jaaka o o sa tseyeng letlhakore mo merafeng, mme o ne wa bewa mo tafoleng. Mokgatlho wa Kamanakao o ne wa tlhamiwa ka one ngwaga oo ke morutegi Lydia Nyati-Ramahobo go sireletsa ditshwanelo tsa batho ba Yeyi.

Motseletsele wa diphetogo tsa puso le tsa ditlhopho di ne tsa tsenngwa mo tirisong mo dingwageng tsa bofelo tsa bo tautona jwa ga Masire. Tlhokomelo ya ditlhopho e ne ya fetisediwa kwa setheong se se ikemetseng, dingwaga tsa go tlhopa di ne tsa fokodiwa go tswa ko masomeng a mabedi le bongwe go ya ko lesomeng le borobabobedi , go tlhopa ka poso go ne ga tsenngwa tirisong, mme ga tsenngwa tirisong melawana ya go sireletsa ditshwanelo tsa badiri le tekatekano ya bong. Masire o ne a eletsa go tlhama tatelano e e tlhomameng ya go tlhatlologana mo bogosing le go netefatsa gore motlhatlogi wa gagwe yo a mo tlhophileng mothusa Tautona Mogae e nna tautona, ka jalo o ne a dirisana le mmueledi Parks Tafa go kwala paakanyo ya molaotheo. Se se ne sa tsenya tirisong tatelano e e itirisang le melelwane ya paka ya botautona. O ne a pateletsa paakanyo ka boene. Go fetola itsholelo ya lefatshe, go ne ga tsenngwa tirisong tsamaiso ya nakwana ya go nna le makoko a mararo go kopanya puso, lekalana le e seng la puso, le baemedi ba badiri. Fa lekoko le ne le tlhopha maloko a komiti ya lone ya bogareng ka ngwaga wa 1997, kotsi ya go nna le ditlhopha e ne ya gola mo e leng gore Masire o ne a phimola ditlhopho tsa lone tse di mo teng ga mokgatlho mme a dira gore ditlhopha di mo fe manaane a maina.

Puso ya ga Festus Mogae

Festus Mogae mmogo le botautona ba mafatshe a sele Joaquim Chissano, George W. Bush le José Eduardo dos Santos ka ngwaga wa 2002

Masire o ne a tlogela tiro ya botautona ka kgwedi ya Moranang a tlhola letsatsi le le ngwe ka ngwaga wa 1998, mme a latelelelwa ke mothusa tautona Festus Mogae. Mogae o ne a tsaya tshwetso e e neng ya tsosa kganetsano ya go tlhoma Ian Khama, molaodi wa sesole le morwa Seretse Khama, go nna mothusa tautona yo o latelang, a fetisa kgetho ya gagwe ka go tshosetsa go phatlalatsa palamente. Le fa ba ne ba sa tseye letlhakore semmuso fa gare ga ditlhopha tsa lekoko la BDP, Mogae le Khama ka bobedi ba ne ba tlhaloganngwa e le batho ba bagolo mo gare ga A-Team.

Ngwaga wa 1998 o ne wa bona nngwe ya dikgaogano tse dintsi mo teng ga lekoko la kganetso la BNF. E ne e kgaogane ka ditlhopha tse pedi: batho ba ba sa rateng diphetogo ba ba neng ba na le ditumelo tsa loago le ba ba neng ba tswelela pele ba ba neng ba na le ditumelo tsa puso ya batho ka batho ya loago. Dikhuduego kwa mokgatlhong wa lekoko di ne tsa dira gore batho ba ba neng ba rata kgatelopele ba kgaogane go nna lekoko la bone, Botswana Congress Party (BCP), le le neng la nna lekoko le legolo la kganetso go fitlhela ba latlhegelwa ke bontsi jwa manno a bone mo ditlhophong tsa ngwaga wa 1999. Kgaogano e ya kganetso, mmogo le diphetogo tsa selegae tsa dingwaga tse di fetileng, di ne tsa dira gore lekoko la BDP le boelwe ke ditilo dingwe tse e neng ya di latlhegelwa ka ngwaga wa 1994. Maloko a le mmalwa a borwa a boeteledipele jwa lekoko la BCP a ne a boela kwa lekokong la BNF morago ga gore maemo otlhe a a kwa godimo a tsewe ke batho ba bokone.

Go itlhatlosa go ya kwa maemong a merafe ya Tswana, batho ba Yeyi ba ne ba bitsa kgosi e e kwa godimo ka ngwaga wa 1999, fela se se ne sa se ka sa lemogiwa ke Molao wa Bogosi. Ba ne ba tlisa kgang eo kwa Kgotlatshekelong e Kgolo, e e neng ya tlhasela thulaganyo e e maleba ya molao e le e e tlhaolang. Mogae o ne a tlhoma setlhopa se se tlhopilweng go batlisisa kgotsa go sekaseka dikgang ka ngwaga wa 2000 go sekaseka kemedi ya merafe e mennye mo Ntlong ya Dikgosi, mme seo sa baka boipelaetso go tswa mo go ba ba neng ba ikutlwa gore Mogae o batla go nyatsa maatla a dikgosi. Setlhopa se se tlhopilweng go batlisisa kgotsa go sekaseka dikgang se ne sa tlhomamisa gore Ntlo ya Dikgosi e tshwanetse go nna teng, mme ya bidiwa Setswana Ntlo ya Dikgosi. Diphetogo tse dingwe tse di fetotsweng ga di a amogelwa morago ga go kgarametswa go tswa mo merafeng e megolo ya Batswana, bogolosegolo ba Ngwato. Ngwaga o o latelang, batho ba Kgatla-baga-Mmanaana ba ne ba bona kgosi ya bone Gobuamang Gobuamang wa bobedi a amogelwa semmuso jaaka kgosi e nnye mo teng ga kgaolo ya Kwena kwa ba nnang teng.

Molelwane wa Botswana le Namibia o ne wa tsena mo kganetsanong ka ngwaga wa 1999 fa mafatshe ka bobedi a ne a batla kgaolo mo Mopakong wa Caprivi.[] Ka dingwaga tsa bo 2000, Botswana e ne ya beeletsa thata mo go tlhabololeng sesole sa mowa. Setshwantso sa motshikinyego sa Botswana se tlhomilwe ka ngwaga wa 2000. Lentswe tsa Tsodilo le ne la nna Lefelo la Ngwaoboswa ya Lefatshe ka ngwaga wa 2001. Batho ba Basarwa ba ne ba ntsha kgwetlho ya semolao ka ngwaga wa 2002 go ganetsa go ntshiwa ga bona kwa Central Kalahari Game Reserve, fela kgang e sekisiwang e ne ya tlhokomologiwa. Mosadi Seboko wa morafe wa Balete o ne a nna moeteledipele wa ntlha wa mosadi wa morafe ka ngwaga wa 2003. Mogae o ne a dira gore mongwe wa batshwayadiphoso ba ba tlhageletseng thata ba puso, Kenneth Good, a lelekwe mo lefatsheng la gagwe ka kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa 2005. Sefikantswe sa Dikgosi tse Tharo se ne sa bulwa ka ngwaga wa 2005.

Mogae o ne a tsaya bolwetsi jo bo anameng lefatshe la HIV/AIDS e le kgang e e botlhokwa thata ka nako ya botautona jwa gagwe. Go e lwantsha, o ne a dira gore dikalafi tsa diantiretroviral tsa HIV/AIDS di nne teng mahala.

Puso ya ga Ian Khama

Kopano ya ga Ian Khama le William Hague kwa Lontone

Ian Khama o ne a latela mo maemong a botautona kwa bokhutlong jwa paka ya ga Mogae ka kgwedi ya Moranang a le letsatsi le lengwe ka ngwaga wa 2008. Mokgwa wa gagwe wa boeteledipele o ne wa phatlaladiwa jaaka o o latelang "di-D tse nne": puso ya batho ka batho, tlhabololo, seriti, le kotlhao. Fa a sena go nna mo setilong, o ne a rulaganya sešwa khuduthamaga ya setšhaba ka mokgwa wa tatelano, a kopanya maatla go dikologa botautona.

Khama o ne a gatelela tshireletsego ya setshaba mo tsamaisong ya gagwe. Ka nako ya fa a ne a le mo maemong a gagwe, Lekalana la Bosenodi le Tshireletsego le ne la itsege ka go dira ditlhodi tse di neng di tlhotlhelediwa ke dipolotiki le go tshwara baganetsi ba gagwe ba sepolotiki. O ne gape a tlhoma batho ba le mmalwa ba pele ba sesole mo pusong ya gagwe Botswana o ne e sa amege thata mo Kopanong ya Aforika ka nako ya botautona jwa ga Khama, go na le moo e ne ya tlhagisa molawana wa mafatshe a sele a a neng e lebisitswe thata mo Bophirima.

Mathata a matlole a ngwaga wa 2008 a ne a gatelela itsholelo ya Botswana, e e neng ya nna e ikaegile ka meepo ya ditaemane le fa puso e ne e dira maiteko. Madirelo a diteemane a ne a fedisa kwelotlase e e tlhomameng fa e ne e tlhomama ka bokana ka karolo ya masome a mararo le borobabongwe mo lekgolong ya paloyotlhe ya dithoto le ditirelo tse di tlhagisitsweng tsa lefatshe ka ngwaga wa 2009.

Taolo ya dikgosi e ne ya fetolwa ka ngwaga wa 2008 ka Molao wa Bogosi. Khama o ne a rotloetsa go neela dikgosi maatla ka leina la go busetsa kotlhao le maitsholo a setso. O ne a ntsha taelo e e neng ya oketsa dingwaga tsa go nwa tse di kafa molaong go nna masome a mabedi le bongwe, ya fa baeteledipele ba merafe e mennye maatla a go laela gore batho ba itewe, ya tlhama ditlhopha tsa mephato go nna balebedi, le go tsenya gape kotlhao ya go itaya mo dikolong. Dikgosi di le mmalwa tse di sa tswang go tlhongwa di ne tsa tshegetsa melawana e mme tsa tsenya tirisong dikotlhao tse di gagametseng tsa badiraphoso. Gareng ga bone go ne go na le Kgafela wa bobedi, kgosana ya morafe wa Kgatla. Go dira gore batho ba gagwe ba nne le boitsholo jo bo tlwaelegileng, o ne a oketsa thata go itewa ga batho ba ba neng ba tlola molao. Kgafela le ba bangwe ba ba amegang ba ne ba pegwa molato wa bosenyi ka ntlha ya go dirisa kotlhao ka tsela e e sa siamang ka ngwaga wa 2010, mme kgotlatshekelo e ne ya kgaphela thoko kopo ya gagwe ya go sirelediwa, ya tlhomamisa gore dikgosi ga di na boipuso mme di laolwa ke molaotheo.

Jaaka fa lekoko la BDP le ne le tlhopha boeteledipele jwa lekoko la yone ka ngwaga wa 2009, Khama o ne a tlhoma batho ba le bantsi ba A-Team mo dikomiting tse potlana tsa lekoko le fa Barata-Phathi e ne ya fenya ka nako ya mokgatlho wa lekoko. Fa mokwaledi mogolo wa lekoko leo, Rre Gomolemo Motswaledi a ne a rerisana le babueledi go botsa gore a ditiro tsa ga Khama di ka fa molaong, Khama o ne a dira gore a sekegiwe mo komiting. Morago ga go isa kgang kwa kgotlatshekelo, go ne ga fitlhelwa gore tautona yo o mo maemong ao ga a kgone go sekisiwa semolao, mme Khama o ne a emisa Motswaledi mo BDP gotlhelele.Mo tshimologong ya ngwaga wa 2010, Khama o ne a emisa mme morago a ntsha maloko a mangwe a le mmalwa a lekalana le le mo teng ga lekoko la Barata-Phathi mo lekokong BDP. Se se ne sa baka go kgaogana ga ntlha ga BDP ka Mopitlwe fa lekoko la Barata-Phathi le ne le tswa mo lekokong go bopa Mokgatlho wa Botswana wa Temokerasi.

Molao wa Tirelosetšhaba o tsentswe tirisong ka ngwaga wa 2010, o dira gore badiredipuso ba dire ditshupetso ka ha molaong mo maemong mangwe. Mo ngwageng o o latelang, Mokgatlho wa Botswana wa Mekgatlho ya Badiri (BOFEPUSU) o ne wa etelela pele ditshupetso tsa dikgwedi di le pedi mo gare ga badiredipuso ba lefatshe go batla tuelo ya karolo ya lesome le borataro mo lekgolong, mme puso ya tsiboga ka go ntsha diketekete tsa badiri mo maemong a bone. Go ntshiwa ga batho go ne go okametswe ke Mokgweetsi Masisi, Tona ya Merero ya Botautona. Go ganetsa boemo jwa puso, BOFEPUSU e ne ya tlhofofatsa go kopanngwa ga makoko a magolo a kganetso go nna Sekhukhu sa Phetogo ya puso ya batho ka batho (UDC). Setlhopha se sešwa se se ne se eteletswe pele ke Duma Boko, yo o neng a tsere taolo ya BNF ka ngwaga wa 2010 mme a laola dipuo tsa yona.

Khama o ne a diragatsa diphetogo tse di nonofileng tsa tshomarelo ka nako ya botautona jwa gagwe, bogolo jang mabapi le go tsoma. Le fa ba ne ba opa diatla kwa mahatsheng a mangwe le go bopa leina la Botswana jaaka "kgakgamatso e tala", ba ne ba kopana le go kgobega marapo mo nageng ka ntlha ya ditsela tse di neng di dirisiwa go tswa kwa godimo go ya kwa tlase, bogolosegolo go tswa mo go ba ba nnang mo mafelong a a tlhomilweng a tshomarelo. Melawana e e ne e akaretsa go oketsega ga mekgwa ya sesole e e kgatlhanong le go tsoma diphologolo; digongwana tse di kgatlhanong le go tsoma di ne di tsentswe ditlhobolo tse di itirisang go tlaleletsa melawana ya go thuntsha go bolaya kgatlhanong le batho ba ba belaelwang gore ke batsomi.

Lekoko la BDP le ne la boloka bontsi jwa yone mo lekgotleng la peomolao morago ga ditlhopho tse di latelang, mme e le lekgetho la ntlha e ne ya dira jalo ka bontsi fela jwa ditlhopo tsa batho. Ian Khama o ne a tlhoma Masisi go nna mothusa tautona wa gagwe. Tshwetso e ne ya tsosa kganetsano ka ntlha ya go tlhoka maitemogelo ga ga Masisi fa go bapisiwa le ditlhopho tse dingwe tse di ka kgonegang. Go ya ka Mogae, Masisi o ne a tlhophiwa ka tlhaloganyo ya gore o tla tlhoma Tshekedi Khama wa bobedi go nna mothusa tautona morago ga go tsaya botautona ka boene. Botsalo Ntuane o ne a tlhophiwa go nna Mokwaledi Mogolo wa lekoko la BDP ka ngwaga 2015 mo seraleng sa twantsho tshenyetso setshaba le phetolo ya ditlhopho. Se se ne sa tshosetsa tlholego e e tseneletseng ya lekoko la BDP, mme Ntuane a bona mmaba wa sepolotiki kwa Masisi. Khama o ne a le bobaba mo bobegadikgannyeng, bogolo jang mo mafelong a a neng a sa dumalane le ditiro tsa puso ya gagwe. O ne a na le babegadikgang ba babedi ba ba neng ba latofadiwa ka botsuolodi ka ngwaga wa 2017, mme moragonyana ditatofatso di ne tsa latlhiwa.

Puso ya ga Mokgweetsi Masisi

Mokgweetsi Masisi a bua kwa bokopanong jo bo neng bo bua ka kgwebisano e e seng ka fa molaong ya diphologolo tsa naga kwa lefatsheng la London ka ngwaga wa 2018

Masisi o ne a nna tautona kwa bokhutlong jwa paka ya ga Khama ka kgwedi ya Moranang a tlhola letsatsi le le lengwe ka ngwaga wa 2018. Fa ditlhopho tsa kakaretso tsa ngwaga wa 2019 di ntse di atamela, Masisi o ne a tlhama setshwantsho sa go ipharologanya le Khama, a itlhagisa jaaka motho yo o lwantshanang le bonweenwee fa a ntse a tshegetsa bobegakgang le BOFEPUSU. Letsholo la gagwe la go lwantsha bonweenwee le ne la felela ka go tshwarwa ga ga Isaac Kgosi, yo o neng a eteletse pele Bokaedi jwa Botlhodi le Tshireletso mo pusong ya ga Khama.

Masisi o ne a tswelela ka go busetsa morago bontsi jwa melawana ya ga Khama. Gareng ga tse e ne e le go phimolwa ga melawana ya tshomarelo, go akaretsa le thibelo ya go tsoma e e neng e tsoma e e neng e lebisitswe mo kgwebong ya manaka a tlou. O ne gape a okametse go fedisiwa ga go tsewa go ratana ka bong bole bongwe e le molato. Fa se se ntse se tsweletse, Masisi le Khama ba nna baganetsi go na le go nna balekane. Khama o ne a leka go thapa Pelonomi Venson-Moitoi go nna ntlhopheng yo mongwe wa BDP kgatlhanong le Masisi, mme fa seo se palelwa, o ne a itlhomela lekoko la gagwe, la Botswana Patriotic Front (BPF).

Lekoko la BDP le ne la boelwa ke bontsi jwa ditlhopho tsa batho ka ngwaga wa 2019, mme ditlhopho di ne tsa senngwa ke kgatelelo ya puso le diphuruphutsho tsa nako le nako kgatlhanong le batho ba kganetso. Lekoko la UDC le ne la gwetlha maduo, mme ga di a atlega. Diphetogo tsa kgaolo di ne tsa fetoga ka ngwaga wa 2019 jaaka fa lekoko la BDP le ne le latlhegelwa ke thotloetso nngwe kwa bokone fa e ntse e oketsa tlhotlheletso ya yone kwa borwa. Ditlhopho gape di ne tsa bona lekokokganetso le legolo, BNF, le latlhegelwa ke BCP.

Jaaka ditšhaba di le dintsi, Botswana e ne ya bona kwelotlase e e kgolo ya tsholelo ka nako ya tlhaselo ya bolwetsi jwa COVID-19, mme lefatshe le ne la nna mo thibelong ya metsamao bontsi jwa ngwaga wa 2020 le ngwaga wa 2021. Mofuta wa SARS-CoV-2 Omicron o ribolotswe kwa Botswana moragonyana ka ngwaga wa 2021. Maikutlo a a kgatlhanong le makula a ne a anama ka setšhaba sa makula kwa Botswana se ne se humile thata.

Khama o ne a tshabela kwa lefatsheng la Aforika Borwa a le kwa botshabelo ka kgwedi ya Ngwanatseele ka ngwaga wa 2021, mme puso ya Botswana ya mo latofatsa ka go nna le dibetsa e se ka fa molaong ka bonako morago ga moo.

Puso ya ga Duma Boko

Duma Boko o ikanisa tumalano le lefatshe la Amerika ka ngwaga wa 2025

Lekoko la [:en:Umbrella_for_Democratic_Change]Sekhukhu sa Phetogo ya puso ya batho ka batho (UDC) le nnile lekokokganetso la ntlha mo Botswana go tsaya puso morago ga phenyo ya lone mo ditlhophong tsa kakaretso tsa ngwaga wa 2024 , mme se sa fedisa dingwaga di le masome a matlhano le borobabobedi tsa puso ya lekoko la Botswana la batho ka batho (BDP). Mo puisanong ya gagwe ya ntlha ya Maemo a Setšhaba ka kgwedi ya Ngwanatsele ka ngwaga wa 2024, Duma Boko o boletse gore puso ya gagwe e tla kgaratlhela go oketsa dipeeletso mo maatleng a letsatsi, motokwane ya kalafi le mofuta wa motokwane o o lengwang ka lebaka la madirelo. O ne gape a itsise ditirisano le Elon Musk go atolosa phitlhelelo ya mafaratlhatlha a maranyane e e teng lefatshe ka bophara ka Starlink. Ka kgwedi ya Mopitlo ka ngwaga wa 2025, Botswana e ne ya romela sathalaete ya yone ya ntlha, e leng BOTSAT‐1, kwa lefaufaung. Boko o ne a tsenela go itsisiwe semmuso ga sathalaete, e e neng ya tshwarelwa kwa mafelong a SpaceX kwa lefatsheng la United States.

Ditshedimosetso tse dingwe

• Lekwalokwalo la Botswana

• Ngwao ya Batswana

• Dipalopalo tsa Botswana

• Itsholelo ya Botswana

• Thutafatshe ya Botswana

• Ditso tsa Aforika

• Ditso tsa Borwa jwa Aforika

• Ditso tsa Gaborone

• Lenaane la dikgang tse di amanang le Botswana

• Lenaane la dingwaga mo Botswana

• Tlhaloso ya Botswana

• Mola wa nako wa Botswana

• Mola wa nako ya Gaborone

• Dipolotiki tsa Botswana

Metswedi

Dibuka

• Denbow, James R.; Thebe, Phenyo C. (2006). Culture and Customs of Botswana. Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33178-7. OCLC 62118271.

• Gulbrandsen, Ørnulf (2012). The State and the Social: State Formation in Botswana and its Precolonial and Colonial Genealogies. Berghahn Books. ISBN 978-0-85745-298-6.

• Hillbom, Ellen; Bolt, Jutta (2018). Botswana – A Modern Economic History. Palgrave Macmillan. doi:10.1007/978-3-319-73144-5. ISBN 978-3-319-73144-5.

• Holm, John D.; Molutsi, Patrick P. (1992). "State-Society Relations in Botswana: Beginning Liberalization". In Hydén, Göran; Bratton, Michael (eds.). Governance and Politics in Africa. Lynne Rienner Publishers. pp. 75–95. doi:10.1515/9781685853297. ISBN 978-1-55587-285-4.

• Jackson, Ashley (1999). Botswana, 1939-1945: An African Country at War. Clarendon Press. ISBN 978-0-19-820764-1.

• Leith, James Clark (2005). Why Botswana Prospered. McGill-Queen's University Press. ISBN 978-0-7735-2821-5.

• Molutsi, Patrick (2004). "Botswana: The Path to Democracy and Development". In Gyimah-Boadi, E. (ed.). Democratic Reform in Africa. Lynne Rienner Publishers. pp. 159–182. doi:10.1515/9781685857325. ISBN 9781685857325.

• Nyamnjoh, Francis B. (2007). "'Ever-Diminishing Circles': The Paradoxes of Belonging in Botswana". In de la Cadena, Marisol; Starn, Orin (eds.). Indigenous Experience Today. Routledge. pp. 305–332. ISBN 9781003085690.

• Rotberg, Robert I. (2023). "Botswana: Africa's Democratic Exception". Overcoming the Oppressors: White and Black in Southern Africa. Oxford University Press. pp. 192–231. ISBN 9780197674239.

• Samatar, Abdi Ismail (1999). An African Miracle: State and Class Leadership and Colonial Legacy in Botswana Development. Heinemann. ISBN 978-0-325-00068-8.

• Tlou, Thomas; Campbell, Alec C. (1997) [1984]. History of Botswana (2nd ed.). Macmillan Botswana. ISBN 9991278087.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.</ref>Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. </ref>Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. </ref></ref>Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng.</ref> Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. </ref></ref>Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng.</ref> Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.</ref>

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. </ref>Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. </ref>Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.</ref>Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa.</ref> Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng,</ref> Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. </ref> Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. </ref>Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.</ref>Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa.</ref> Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng,</ref> Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. </ref> Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng.</ref></ref> Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.</ref></ref>Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. </ref>Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.</ref></ref>Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. </ref>Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.</ref>

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou.</ref> Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi.</ref> Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.</ref></ref>Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. </ref> Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.</ref>

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, </ref>mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone.</ref> Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone.</ref> Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.</ref>

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone.</ref> Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.</ref>

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Difaqane, e ne e le nako ya dintwa le go fuduga ga batho mo borwa jwa Aferika, e ne ya diragala kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga. </ref>Ka nako e, batho ba Tswana ba ne ba tlhaselwa ke ditlhopha di le dintsi, go akaretsa le Bandebele, Bakololo, Bangoni, Bapedi, le Bavoortrekker. </ref> Bontsi jwa ditlhopha tsa Batswana bo ne jwa tlhopha go boela morago go na le go lwa.</ref> Se se ne sa tsosa khudugo e e tseneletseng go ralala kgaolo, sa dira gore merafe ya Batswana e aname ka botlalo le go tlhoma bolengteng jo bo nonofileng go ralala kgaolo e e bidiwang Botswana gompieno. </ref>Ba ne ba nna thata mo nageng e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. </ref>BaKwena le BaNgwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa Teransefala go ya kwa nageng ya motlhaba. </ref>Morafe wa ntlha wa Bakgatla go nna mo Botswana, morafe wa ga Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aferikaborwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga.</ref> Ke bangwe fela ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba falola go fudusiwa kgotsa go kgorelediwa.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone.</ref> Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.</ref>

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Difaqane, e ne e le nako ya dintwa le go fuduga ga batho mo borwa jwa Aferika, e ne ya diragala kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga. </ref>Ka nako e, batho ba Tswana ba ne ba tlhaselwa ke ditlhopha di le dintsi, go akaretsa le Bandebele, Bakololo, Bangoni, Bapedi, le Bavoortrekker. </ref> Bontsi jwa ditlhopha tsa Batswana bo ne jwa tlhopha go boela morago go na le go lwa.</ref> Se se ne sa tsosa khudugo e e tseneletseng go ralala kgaolo, sa dira gore merafe ya Batswana e aname ka botlalo le go tlhoma bolengteng jo bo nonofileng go ralala kgaolo e e bidiwang Botswana gompieno. </ref>Ba ne ba nna thata mo nageng e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. </ref>BaKwena le BaNgwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa Teransefala go ya kwa nageng ya motlhaba. </ref>Morafe wa ntlha wa Bakgatla go nna mo Botswana, morafe wa ga Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aferikaborwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga.</ref> Ke bangwe fela ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba falola go fudusiwa kgotsa go kgorelediwa.</ref>

Morafe wa Bakololo o ne wa tlhasela merafe ya Batswana ya bokonebophirima ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a mabedi le borataro, ba pateletsa Bakwena le BaNgwaketse go tswa mo dikgaolong tsa bone ka go farologana. Sebogo, mmusi wa morafe wa Bangwaketse, o ne a tsosolosa banna ba le dikete di le nne mo mephatong ya bone mme ba dikaganyetsa Dithubaruba kwa Bakololo ba neng ba nna teng. Ka go bolaya batlhabani le baagedi, ba ne ba ntsha Ba-Kololo go ya go ile mo kgaolong e o.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone.</ref> Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.</ref>

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Difaqane, e ne e le nako ya dintwa le go fuduga ga batho mo borwa jwa Aferika, e ne ya diragala kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga. </ref>Ka nako e, batho ba Tswana ba ne ba tlhaselwa ke ditlhopha di le dintsi, go akaretsa le Bandebele, Bakololo, Bangoni, Bapedi, le Bavoortrekker. </ref> Bontsi jwa ditlhopha tsa Batswana bo ne jwa tlhopha go boela morago go na le go lwa.</ref> Se se ne sa tsosa khudugo e e tseneletseng go ralala kgaolo, sa dira gore merafe ya Batswana e aname ka botlalo le go tlhoma bolengteng jo bo nonofileng go ralala kgaolo e e bidiwang Botswana gompieno. </ref>Ba ne ba nna thata mo nageng e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. </ref>BaKwena le BaNgwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa Teransefala go ya kwa nageng ya motlhaba. </ref>Morafe wa ntlha wa Bakgatla go nna mo Botswana, morafe wa ga Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aferikaborwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga.</ref> Ke bangwe fela ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba falola go fudusiwa kgotsa go kgorelediwa.</ref>

Morafe wa Bakololo o ne wa tlhasela merafe ya Batswana ya bokonebophirima ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a mabedi le borataro, ba pateletsa Bakwena le BaNgwaketse go tswa mo dikgaolong tsa bone ka go farologana. Sebogo, mmusi wa morafe wa Bangwaketse, o ne a tsosolosa banna ba le dikete di le nne mo mephatong ya bone mme ba dikaganyetsa Dithubaruba kwa Bakololo ba neng ba nna teng. Ka go bolaya batlhabani le baagedi, ba ne ba ntsha Ba-Kololo go ya go ile mo kgaolong e o.</ref>

Merafe e ne ya tlhoma gape dipuso tsa yone ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le mane, ya tlhoma ditoropo le metsana e le mmalwa ya bogolo jo bo farologaneng.</ref></ref></ref>. Puso e ne e ikaegile ka kgotla, e ne e le lenaneo la dipuisano le mo go lone kgosi kgotsa moeteledipele wa kgaolo a neng a reetsa matshwenyego a bontsi jwa baagedi ba borre pele ga a tsaya ditshwetso.</ref> </ref>Ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi, morafe wa Tswana le wa Khalagari o ne o setse o laola Botswana yotlhe wa gompieno.

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone.</ref> Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.</ref>

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Difaqane, e ne e le nako ya dintwa le go fuduga ga batho mo borwa jwa Aferika, e ne ya diragala kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga. </ref>Ka nako e, batho ba Tswana ba ne ba tlhaselwa ke ditlhopha di le dintsi, go akaretsa le Bandebele, Bakololo, Bangoni, Bapedi, le Bavoortrekker. </ref> Bontsi jwa ditlhopha tsa Batswana bo ne jwa tlhopha go boela morago go na le go lwa.</ref> Se se ne sa tsosa khudugo e e tseneletseng go ralala kgaolo, sa dira gore merafe ya Batswana e aname ka botlalo le go tlhoma bolengteng jo bo nonofileng go ralala kgaolo e e bidiwang Botswana gompieno. </ref>Ba ne ba nna thata mo nageng e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. </ref>BaKwena le BaNgwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa Teransefala go ya kwa nageng ya motlhaba. </ref>Morafe wa ntlha wa Bakgatla go nna mo Botswana, morafe wa ga Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aferikaborwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga.</ref> Ke bangwe fela ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba falola go fudusiwa kgotsa go kgorelediwa.</ref>

Morafe wa Bakololo o ne wa tlhasela merafe ya Batswana ya bokonebophirima ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a mabedi le borataro, ba pateletsa Bakwena le BaNgwaketse go tswa mo dikgaolong tsa bone ka go farologana. Sebogo, mmusi wa morafe wa Bangwaketse, o ne a tsosolosa banna ba le dikete di le nne mo mephatong ya bone mme ba dikaganyetsa Dithubaruba kwa Bakololo ba neng ba nna teng. Ka go bolaya batlhabani le baagedi, ba ne ba ntsha Ba-Kololo go ya go ile mo kgaolong e o.</ref>

Merafe e ne ya tlhoma gape dipuso tsa yone ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le mane, ya tlhoma ditoropo le metsana e le mmalwa ya bogolo jo bo farologaneng.</ref></ref></ref>. Puso e ne e ikaegile ka kgotla, e ne e le lenaneo la dipuisano le mo go lone kgosi kgotsa moeteledipele wa kgaolo a neng a reetsa matshwenyego a bontsi jwa baagedi ba borre pele ga a tsaya ditshwetso.</ref> </ref>Ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi, morafe wa Tswana le wa Khalagari o ne o setse o laola Botswana yotlhe wa gompieno.

Barongwa ba Yuropa

Barongwa ba kwa Yuropa ba gorogile la ntlha mo lefatsheng le gompieno e leng Botswana ka ngwaga wa 1816 ka Mokgatlho wa Barongwa wa London . Setlhopha se le tse dingwe tsa barongwa di ne tsa bereka thata go sokololela dikgosi mo Bokereseteng le go aga dikolo tsa barongwa.</ref> Morongwa Robert Moffat o ne a baya seteišene sa gagwe sa borongwa mo molelwaneng wa lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana jaaka sekgoreletsi kgatlhanong le Maburu gore ba se ka ba kgona go tswelela go tsenenela mo teng ga lefatshe. Moffat o gatisitse mokwalo wa ntlha wa puo ya Setswana o o nang le mokwalo o o tshwanang fa a simolola go ranola dikwalo tsa Sekgoa mme ebile o ne a kwala thanodi ya Setswana. Tesetamente e Kgologolo le e Ntšha ka bobedi ba tsone di ne di kgona go balwa ka Setswana ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a matlhano le bosupa.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone.</ref> Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.</ref>

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Difaqane, e ne e le nako ya dintwa le go fuduga ga batho mo borwa jwa Aferika, e ne ya diragala kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga. </ref>Ka nako e, batho ba Tswana ba ne ba tlhaselwa ke ditlhopha di le dintsi, go akaretsa le Bandebele, Bakololo, Bangoni, Bapedi, le Bavoortrekker. </ref> Bontsi jwa ditlhopha tsa Batswana bo ne jwa tlhopha go boela morago go na le go lwa.</ref> Se se ne sa tsosa khudugo e e tseneletseng go ralala kgaolo, sa dira gore merafe ya Batswana e aname ka botlalo le go tlhoma bolengteng jo bo nonofileng go ralala kgaolo e e bidiwang Botswana gompieno. </ref>Ba ne ba nna thata mo nageng e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. </ref>BaKwena le BaNgwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa Teransefala go ya kwa nageng ya motlhaba. </ref>Morafe wa ntlha wa Bakgatla go nna mo Botswana, morafe wa ga Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aferikaborwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga.</ref> Ke bangwe fela ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba falola go fudusiwa kgotsa go kgorelediwa.</ref>

Morafe wa Bakololo o ne wa tlhasela merafe ya Batswana ya bokonebophirima ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a mabedi le borataro, ba pateletsa Bakwena le BaNgwaketse go tswa mo dikgaolong tsa bone ka go farologana. Sebogo, mmusi wa morafe wa Bangwaketse, o ne a tsosolosa banna ba le dikete di le nne mo mephatong ya bone mme ba dikaganyetsa Dithubaruba kwa Bakololo ba neng ba nna teng. Ka go bolaya batlhabani le baagedi, ba ne ba ntsha Ba-Kololo go ya go ile mo kgaolong e o.</ref>

Merafe e ne ya tlhoma gape dipuso tsa yone ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le mane, ya tlhoma ditoropo le metsana e le mmalwa ya bogolo jo bo farologaneng.</ref></ref></ref>. Puso e ne e ikaegile ka kgotla, e ne e le lenaneo la dipuisano le mo go lone kgosi kgotsa moeteledipele wa kgaolo a neng a reetsa matshwenyego a bontsi jwa baagedi ba borre pele ga a tsaya ditshwetso.</ref> </ref>Ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi, morafe wa Tswana le wa Khalagari o ne o setse o laola Botswana yotlhe wa gompieno.

Barongwa ba Yuropa

Barongwa ba kwa Yuropa ba gorogile la ntlha mo lefatsheng le gompieno e leng Botswana ka ngwaga wa 1816 ka Mokgatlho wa Barongwa wa London . Setlhopha se le tse dingwe tsa barongwa di ne tsa bereka thata go sokololela dikgosi mo Bokereseteng le go aga dikolo tsa barongwa.</ref> Morongwa Robert Moffat o ne a baya seteišene sa gagwe sa borongwa mo molelwaneng wa lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana jaaka sekgoreletsi kgatlhanong le Maburu gore ba se ka ba kgona go tswelela go tsenenela mo teng ga lefatshe. Moffat o gatisitse mokwalo wa ntlha wa puo ya Setswana o o nang le mokwalo o o tshwanang fa a simolola go ranola dikwalo tsa Sekgoa mme ebile o ne a kwala thanodi ya Setswana. Tesetamente e Kgologolo le e Ntšha ka bobedi ba tsone di ne di kgona go balwa ka Setswana ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a matlhano le bosupa.</ref>

Batho ba morafe wa Tswana ba ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe ba ne ba dirisa dikakanyo di le mmalwa tse di amanang le itsholelo tse di neng di le sewelo mo borwa jwa Aferika, go akaretsa sekoloto, dikonteraka tsa tirelo, le thulaganyo ya mafisa e mo go yone bahumi ba ne ba adima ba ba dikobo dikhutshwane dikgomo go ananya tiro. </ref> Gape ba ne ba na le kgopolo ya dithoto mo bogareng jwa lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga, mme banna ba ba nyetseng le basadi ba ba nyetsweng ba ne ba na le ditshwanelo tsa go nna le lefatshe.</ref> Banna ka tlwaelo ba ne ba disa dikgomo fa basadi ba ne ba lema dijwalo. </ref>Mabele e ne e le sejalo se se neng se jalwa thata mo kgaolong e mo lekgolong la bolesome le boferabongwe la dingwaga. Naga e ne e le teng thata, fela leuba le ne le raya gore temothuo e ne e sa tlhomama.</ref>

Bagwebi ba Makgowa ba ne ba goroga ka dingwaga tsa bo 1830 mme ba dira ditirisano le dikgosi. [ 86 ] Go tsena ga baagi ba Yuropa gaufi go ne ga letla merafe ya BaTswana go ikamanya le ikonomi ya lefatshe. [ 92 ] Kgosi Sechele I wa batho ba Kwena o ne a dirisa ditsela tse dišwa tsa kgwebo, a netefatsa taolo ya kgwebo ya Borithane mo morafeng wa gagwe. [ 83 ] Morongwa wa Mo-Scotland David Livingstone o gorogile mo Botswana ka 1845, kwa a neng a tlhoma Morongwa wa Kolobeng . Se e ne e le tshimologo ya go nna le seabe se se bokete sa Yuropa mo merafeng ya BaTswana jaaka ba ne ba tlhoma ditsela tsa kgwebisano magareng ga dikontinente. [ 51 ] Feshene ya Bophirima e ne ya amogelwa kwa ditoropong go ralala lekgolo lotlhe la dingwaga mme ya kopanngwa le diaparo tsa setso. [ 93 ] Mo maitekong a mangwe a go kgoreletsa Maburu, Livingstone o ne a naya batho ba Kwena ditlhobolo. Sechele e ne e le motho wa ntlha yo Livingstone a neng a mo sokololela mo Bokereseteng, mme morago ga moo kgosi e ne ya ithaopela go sokolola banna ba gagwe ba tlhogo a dirisa disefe tsa letlalo la tshukudu. [ 94 ]

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone. Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Difaqane, e ne e le nako ya dintwa le go fuduga ga batho mo borwa jwa Aferika, e ne ya diragala kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga. </ref>Ka nako e, batho ba Tswana ba ne ba tlhaselwa ke ditlhopha di le dintsi, go akaretsa le Bandebele, Bakololo, Bangoni, Bapedi, le Bavoortrekker. </ref> Bontsi jwa ditlhopha tsa Batswana bo ne jwa tlhopha go boela morago go na le go lwa.</ref> Se se ne sa tsosa khudugo e e tseneletseng go ralala kgaolo, sa dira gore merafe ya Batswana e aname ka botlalo le go tlhoma bolengteng jo bo nonofileng go ralala kgaolo e e bidiwang Botswana gompieno. </ref>Ba ne ba nna thata mo nageng e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. </ref>BaKwena le BaNgwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa Teransefala go ya kwa nageng ya motlhaba. </ref>Morafe wa ntlha wa Bakgatla go nna mo Botswana, morafe wa ga Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aferikaborwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga.</ref> Ke bangwe fela ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba falola go fudusiwa kgotsa go kgorelediwa.</ref>

Morafe wa Bakololo o ne wa tlhasela merafe ya Batswana ya bokonebophirima ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a mabedi le borataro, ba pateletsa Bakwena le BaNgwaketse go tswa mo dikgaolong tsa bone ka go farologana. Sebogo, mmusi wa morafe wa Bangwaketse, o ne a tsosolosa banna ba le dikete di le nne mo mephatong ya bone mme ba dikaganyetsa Dithubaruba kwa Bakololo ba neng ba nna teng. Ka go bolaya batlhabani le baagedi, ba ne ba ntsha Ba-Kololo go ya go ile mo kgaolong e o.</ref>

Merafe e ne ya tlhoma gape dipuso tsa yone ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le mane, ya tlhoma ditoropo le metsana e le mmalwa ya bogolo jo bo farologaneng.</ref></ref></ref>. Puso e ne e ikaegile ka kgotla, e ne e le lenaneo la dipuisano le mo go lone kgosi kgotsa moeteledipele wa kgaolo a neng a reetsa matshwenyego a bontsi jwa baagedi ba borre pele ga a tsaya ditshwetso.</ref> </ref>Ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi, morafe wa Tswana le wa Khalagari o ne o setse o laola Botswana yotlhe wa gompieno.

Barongwa ba Yuropa

Barongwa ba kwa Yuropa ba gorogile la ntlha mo lefatsheng le gompieno e leng Botswana ka ngwaga wa 1816 ka Mokgatlho wa Barongwa wa London . Setlhopha se le tse dingwe tsa barongwa di ne tsa bereka thata go sokololela dikgosi mo Bokereseteng le go aga dikolo tsa barongwa.</ref> Morongwa Robert Moffat o ne a baya seteišene sa gagwe sa borongwa mo molelwaneng wa lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana jaaka sekgoreletsi kgatlhanong le Maburu gore ba se ka ba kgona go tswelela go tsenenela mo teng ga lefatshe. Moffat o gatisitse mokwalo wa ntlha wa puo ya Setswana o o nang le mokwalo o o tshwanang fa a simolola go ranola dikwalo tsa Sekgoa mme ebile o ne a kwala thanodi ya Setswana. Tesetamente e Kgologolo le e Ntšha ka bobedi ba tsone di ne di kgona go balwa ka Setswana ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a matlhano le bosupa.</ref>

Batho ba morafe wa Tswana ba ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe ba ne ba dirisa dikakanyo di le mmalwa tse di amanang le itsholelo tse di neng di le sewelo mo borwa jwa Aferika, go akaretsa sekoloto, dikonteraka tsa tirelo, le thulaganyo ya mafisa e mo go yone bahumi ba ne ba adima ba ba dikobo dikhutshwane dikgomo go ananya tiro. </ref> Gape ba ne ba na le kgopolo ya dithoto mo bogareng jwa lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga, mme banna ba ba nyetseng le basadi ba ba nyetsweng ba ne ba na le ditshwanelo tsa go nna le lefatshe.</ref> Banna ka tlwaelo ba ne ba disa dikgomo fa basadi ba ne ba lema dijwalo. </ref>Mabele e ne e le sejalo se se neng se jalwa thata mo kgaolong e mo lekgolong la bolesome le boferabongwe la dingwaga. Naga e ne e le teng thata, fela leuba le ne le raya gore temothuo e ne e sa tlhomama.</ref>

Bagwebi ba batho-basweu ba ne ba goroga ka dingwaga tsa bo 1830 mme ba dira ditirisano le dikgosi.Go tsena ga baagedi ba Yuropa go ne ga letlelela merafe ya BaTswana go ikamanya le itsholelo ya lefatshe. Kgosi Sechele I wa BaKwena o ne a dirisa ditsela tse dišwa tsa kgwebo, a netefatsa taolo ya kgwebo ya Borithane mo morafeng wa gagwe. Morongwa wa Mo-Scotland rre David Livingstone o gorogile mo Botswana ka ngwaga wa 1845, kwa a neng a tlhoma tirelo ya borongwa ya Kolobeng . Se e ne e le tshimologo ya go nna le seabe se se kwa godimo ga Yuropa mo merafeng ya Batswana jaaka ba ne ba tlhoma ditsela tsa kgwebisano magareng ga dikontinente. Kapari ya Bophirima e ne ya amogelwa kwa ditoropong go ralala lekgolo lotlhe la dingwaga mme ya kopanngwa le diaparo tsa setso. Mo maitekong a mangwe a go kgoreletsa Maburu, Livingstone o ne a neela Bakwena ditlhobolo. Sechele e ne e le motho wa ntlha yo Livingstone a neng a mo sokololela mo Bokereseteng, mme morago ga moo kgosi e ne ya ithaopela go sokolola dikgosana tsa gagwe ka dithupa tsa matlalo a tshukudu.</ref>

Ditso tsa pele ga puso ya batho-basweu

Ditshwantsho tse di takilweng mo magageng kwa dithabeng tsa Tsodilo

Botswana wa gompieno e ne e le sekgwa dingwaga di ka tshwara didikadike di le lesome tse di fetileng, mme ebile dinoka di ne di le ditona thata go feta jaaka gompieno, di elela mo letsheng le letona la Makgadikgadi.Homo erectus e ne e nna mo kgaolong e ka nako ya Motlha wa Matlapa wa Pele. Didirisiwa tsa matlapa mo Botswana wa gompieno, jaaka dilepe tsa Acheulean, di simolotse dingwaga di le didikadike di le pedi tse di fetileng. Go fuduga ga batho ba letso la Hominin go ya kwa Sekakeng sa Kalahari go supega fa go diragetse pele ga karolo ya borataro ya diphetogo tsa lewatle , dingwaga di le dikete di le lekgolo le masome a le boferabobedi le borataro tse di fetileng. Noka ya Makgadikgadi e simolotse go ngotlega dingwaga di ka nna dikete di le masome a matlhano tse di fetileng.

Bagologolwane ba merafe ya Basarwa —batho ba ba sa amaneng ka matsalo ba ba bidiwang ka leina le le lengwe fela la merafe ya Khoisan kgotsa Basarwa ba ne ba nna mo Botswana wa gompieno dingwaga di ka nna dikete di le masome a mane go ya kwa go dikete di le masome a mararo tse di fetileng. E ka tswa e nnile batho ba ntlha go tsena mo Motlheng wa Morago wa Matlapa. Ba ne ba itlhoma go dikologa dinoka ka dinako tsa bogologolo tsa leuba mme ba ne ba anama go ralala kgaolo ka dinako tsa dipula. Ba itsege ka gore ba ne ba nna mo mafelong a a dikologileng noka ya Makgadikgadi, Tsodilo ga mmogo le ≠Gi.Batho ba bangwe jaaka ba merafe ya Nata, Shua, le Xani go dumelwa fa ba gorogile morago ga Basarwa. Botaki jwa matlapa bo simolotse dingwaga di ka nna dikete di le masome a le mararo tse di fetileng, Go epiwa ga 'specularite' le 'hematite' go ne ga simolola golo gongwe ka nako yone e go dira metako. Metsi otlhe a a nnelang ruri a ne a amana le batho ba ntlha dingwaga di le dikete di le masome a mabedi tse di fetileng. Thuto e e tseneletseng mo borweng jwa Aferika ka Motlha wa Matlapa ga e bonagale motlhofo.

Batho ba ba farologaneng ba kgaolo e ne e le batsomi-baphuthi ba ba neng ba nna fela ka ditlhophana tse di potlana mme ba gweba magareng ga ditlhophana tsone tseo. Go dumelwa gore setlhopha sengwe le sengwe e ne e le kokoanyo ya malapa a a sikanang a a neng a tshwere kgaolo e e rileng, a eteletswe pele ke monnamogolo wa lelwapa la tlhogo ya setlhopha seo. Banna ba ne ba tsoma diphologolo tsa naga, fa basadi ba ne ba phutha dimela ebile ba tshwara diphologolo tse dipotlana. Go ne go nyalwa mo ditlhopheng tse mme go dirisiwa thulaganyo ya magadi, e e neng e bidiwa xaro.

Dingwaga di ka tshwara dikete di le pedi tse di fetileng, merafe ya kgaolo yeo e ne ya tla ka dikgomo le dinku mo Botswana mme ba simolola go dira didirisiwa ka mmopa.Temo-thuo e ne ya tlhabologa ka nako e mme batho ba ne ba simolola go nna mo metseng, e e neng ya tlhatloga e bo e wela kwa tlase fa seemo sa loapi le borukutlhi jwa dikgomo di ne tsa dira gore phitlhelelo ya leruo e fetofetoge. Magareng ga dijwalo tsa ntlha e ne e le mmidi wa perela, mmidi wa menwana, mabele, matonkomane a Bambara, dinawa , le dikhukhuriti.

Batho ba ntlha ba merafe ya 'Bantu' ba ne ba fudugela kwa kgaolong e dingwaga di le dikete di le pedi le di le sekete le makgolo a le matlhano tse di fetileng, mme go kile ga dumelwa gore ke bone ba ba neng ba tlisa leruo la ntlha mo lefelong le. Batho ba morafe wa Kalanga ke bone ba ntlha mo merafeng ya Bantu go nna mo Botswana wa gompieno, ba gorogile bogologolo tala. Bagologolwane ba morafe wa ntlha wa Motswana ( bongwe 'Motswana', bontsi 'Batswana' ) go belaesega ba gorogile dingwaga tsa makgolo a le mane a bogologolo a a fetileng Batho ba ba merafe ya Bantu ba ne ba tlisa didiriswa tsa tshipi le tsa kopore mo kgaolong mme ba nna go bapa le ditsela tsa metsi tsa sennela ruri. Ba ne ba aga mafelo a bonno a sennela-ruri a ka nnang lesome go ya go lesome le botlhano a lepolanka le boloko mongwe le mongwe, go na le dikago tsa nakwana tsa merafe ya Basarwa e e neng e tsamayatsamaya thata. Basarwa le merafe ya Bantu go ka direga gore ba ne ba gweba ebile ba nyalana magareng ga bone le go nyalana mo pakeng yeo.

Lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la lesome le bone

Setlhopha sa morafe wa maZhizo le morafe wa Taukome, se ne sa goroga mo Botswana ka ngwagakgolo wa bosupa mme sa nna fa gare ga noka ya Shashe le noka ya Serorome. Go nna le dibaga tsa galase ga bone go supa kgolagano ya pele le kgwebo e e neng e diragala fa lewatleng la India. Palo ya leruo mo Botswana e ne ya oketsega thata magareng ga ngwagakgolo wa boferabobedi le ngwagakgolo wa lesome. Batho ba morafe wa Tswana ba ne ba ithulaganya go nna mofuta wa puso, o o bidiwang morafe (fa e le mentsi ke merafe ), nngwe le nngwe e eteletswe pele ke moeteledipele o o bidiwang kgosi (fa ba le bantsi ke dikgosi ). Tsamaiso e, e ne ya ntsha puso e e nang le maemo a a kwa godimo fa e bapisiwa le e mengwe mo kgaolong e. Dikgomo di ne tsa nna karolo e e botlhokwa ya setšhaba mo kgaolong e o, mme go nna morui wa dikgomo go ne go supa maemo a motho mo setšhabeng. Ditso tsa morafe wa Tswana di sa ntse di sa itsiwe ka bontsi ka gore go tlogetswe bosupi bo se bontsi jwa marupi a bogologolo.

Ditsela tsa kgwebo di ne di golaganya merafe go ralala Sekaka sa Kalahari dingwaga di ka tshwara makgolo a le boferabongwe morago ga matsalo a morena mme go ne ga tlhamiwa motseletsele wa ditsela go ralala kgaolo yotlhe mo lekgolong la dingwaga le le latelang, mme tsa fitlha kwa setlhoeng sa lewatleng la Intia.. Batho bangwe ba leina la Eiland ba ne ba fuduga go tswa mo lefatsheng le gompieno le itsegeng ka Aferika Borwa go tsena mo go le le itsegeng ka leina la Botswana gompieno ka nako ya legare la ngwagakgolo wa bo lesome. Batho ba Toutswe, morafe o mongwe wa morafe wa Zhizo, ba ne ba fudugela mo Botswana ka nako ya ngwagakgolo wa bo lesome le bongwe mme ba nna setlhopha se se nonofileng go gaisa mo kgaolong, khumo ya bone e ne e tswa mo go rueng dikgomo ga bone.Go ne ga agiwa metse e le meraro ya BaToutswe kwa Bosutswe, kwa Sung, le kwa Toutswemogala, motse mongwe le mongwe wa metse e meraro e o ne o busa metse e e potlana e e neng e ba dikologile. Ka lekgolo la bolesome le bobedi la dingwaga, Ba-Toutswe ba ne ba setse ba anametse kwa sekakeng sa Kalahari.

Boleng ba ditlhagisiwa bo ne bo fetogafetoga fa go atolosiwa thekiso le merafe ya mafatshe a mangwe ga mmogo le fa go tlhagoga ga gauta go diragala, mo go feletseng go fokotsa kgatlhego mo speculaite le ditlhagisiwa tsa diphologolo jaaka manaka a tlou. Morafe mongwe kwa Tsodilo o ne o na le tlhotlheletso e e kgethegileng mo kgwebong ya sebilo go fitlha e wa kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bobedi. Merafe e e kwa borwa-botlhaba jwa lefatshe la Botswana e ne e le kgakala le ditlhabololo tse mme bontsi jwa tsone di ne di sa amega.

Baagisani ba lefatshe la Botswana ka dingwagakgolo tsa bolesome le bongwe le tsa bolesome le bobedi e ne e le batho ba Leopard’s Kopje kwa botlhaba.Batho ba ba ne tlhomilwe la ntlha kwa Bambandyanalo, mme ba ne ba nna batho ba kwa godimo mo kgwebong ya kgaolo mme ba fudugela kwa Mapungubwe kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome kwa ba neng ba feta ba bopa Bogosi jwa Mapungubwe. Ba ne ba tlhotlheletsa go gasama ga mekgwa e e farologaneng go ralala kgaolo go mo dingwageng tsa lekgolo la bolesome le bobedi. Batho ba Okavango Delta mme moragonyana batho ba dithaba tsa Tsodilo ba ne ba patelesega go tlogela mafelo a bone a bonno mo nakong e o, se se ka tswang se bakilwe ke gore ba ne ba kgaotswe mo ditseleng tse dikgolo tsa kgwebo. Ke morafe wa Basarwa fela o o neng wa sala mo kgaolong e o. Mapungubwe e ne ya wa ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro, mme metse ya Toutswe, e e neng e kgaotswe mo kgwebong, e ne ya wa le yone ka nako e le nngwe. Batho ba Mambo ba ne ba nna go dikologa lefelo le gompieno le itsegeng ka Francistown mme ba nna le tlhotlheletso ka nako yone e. Batho ba segompieno ba merafe ya Tswana, Khalagari, le Sotho ba simolotse go bopega kwa Teransefala ka dingwagakgolo tsa bolesome le bobedi. Bakgalagadi ba ne ba fudugela kwa bophirima kwa lefelong le gompieno le bidiwang borwa-botlhaba jwa Botswana. Batho ba Fokeng le bona ba ne ba tlhagelela kwa bophirima ka ngwagakgolo wa bolesome le bobedi, mme batho ba Moloko ba ne ba tlhagelela ka ngwagakgolo wa bolesome le boraro. Morafe ntlha tota wa Batswana, e bong losika lwa bogosi lwa ga Phofu, o tlhamilwe kwa Teransefala ka ngwagakgolo wa bo bolesome le boraro ke Mogale . Mo makgolong a dingwaga a a latelang, o ne wa kgaogana go nna merafe e le mmalwa ya Batswana, go akaretsa merafe ya Bahurutshe, Bakwena, Bangwaketse, Bangwato, Tlharo, le Bakgatla .

Bogosi jwa Zimbabwe bo ne jwa tlhagelela mme jwa emisetsa morafe wa Mapungubwe maatla a kgaolo mo ngwagakgolong wa bolesome le boraro fa batho ba Gumanye ba ne ba nna le tlhotlheletso mo toropong ya Great Zimbabwe, e e neng ya kgona go laola kgwebisano gaufi thata ka lefatshe la yone le nang le boleng le ditsompelo ga mmogo le go nna gaufi le lotshitshi la lewatle. Lefatshe la Zimbabwe le ne le laola merafe e mentsi e e neng e le mo lefelong le gompieno le bidiwang bokonebotlhaba jwa Botswana, mme kgwebo ya gauta e ne ya nna selo se se neng se tlhotlheletsa itsholelo ya kgaolo e o. Lefatshe la Zimbabwe le ne le latlhegelwa ke tlhotlheletso kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga bolesome le bone, mme e ne ya wa mo bogareng jwa dingwaga di lekgolo la bolesome le botlhano. Mafelo a mangwe a le mmalwa a ne a tlhabologa morago ga go wa ga lone. Bogosi jwa Butua, jo bo tlhamilweng ke merafe ya Bakalanga, bo tsere boemo jwa lefatshe la Zimbabwe mo molelwaneng wa gompieno wa Botswana–Zimbabwe.

Batho ba morafe Tswana le Bapedi ba ne ba latela batho ba Khalagari kwa bophirima mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le bone, mme batho ba Rolong ba ne ba kgaogana ka fa tlase ga puso ya ga Morolong. Kgosi Masilo go bolelwa fa a ne a busa merafe yotlhe ya Tswana kwa bophirima ka nako e, go fitlhelela batho ba Tlharo ba kgaogana le puso ya gagwe. Morago ga foo go bolelwa fa lefelo leo le ne le busiwa ke Malope kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga

Setshwantsho sa monna wa Motswana le mosadi wa gagwe mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a ferabobedi

Batho ba Tswana ba ne ba fuduga mo lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka ba ne ba fudusiwa ke baagedi ba lefatshe le dipalopalo tsa bagapi ba mafatshe ba ba neng ba tswa kwa borwa, mme ba ne ba le teng go ralala Botswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le marataro. Morafe wa ntlha wa BaTswana, wa losika lwa ga Phofu, o ne wa wela kwa tlase kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga. Diphudugo tse dikgolo tsa batho ba Kalanga le Sotho–Tswana di diragetse mo lekgolong la bolesome le botlhano le mo go la bolesome le borataro la dingwaga. Merafe ya Kalanga e ne e laola lefatshe le le fa gare ga noka ya Motloutse le matswai a Makgadikgadi go fitlha ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Morafe wa Bahurutshe, Bakgatla, le Bakwena o ne wa kgaogana go tswa mo losikeng lwa bogosi lwa jwa ga Phofu kwa kgaolong ya Teransefale mo gare ga leuba le dikgotlhang tsa boswa, mme kwa bofelong ba fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno le bidiwang Botswana. Batho ba ga Ngwaketse le ba ga Ngwato ba ne ba kgaogana le Bakwena ka ngwaga wa sekete le makgolo a matlhano le masome a mararo. Batho bangwe ba kgaolo e o ba ne ba nna mo motlheng wa bofelo wa tiriso ya matlapa go fitlhelela mo dingwagengkgolo tsa bolesome le borataro.

Batho ba lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana ba ne ba tlhomile ditsela tse dileele tsa mosepele kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le bosupa la dingwaga, ba ne ba tsamaya makgolokgolo a dikilometara go ya go dira kgwebo, go tsoma le go dira dilo tsa tirisano-mmogo. Merafe e ne e kgona go kgaogana go le motlhofo le go bopa e ikemetse ka nosi go tswa mo go e mengwe ka gore letlotlo la konokono la kgaolo, e bong dikgomo, di ne di le motlhofo go rwalwa mo lefelong le lengwe go ya kwa go le lengwe. Merafe ya bophirima e ne e rata go kgaogana thata ka ntlha ya sekgele se segolo fa gare ga ditoropo le masimo. Dikgaogano magareng ga ditlhopha tsa Batswana di diragetse go ralala ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, go supa sentle merafe ya segompieno. Merafe ya Batswana kwa bophirima gantsi e ne e nna e fudisiwa ke merafe ya Ba-Griqua Fa merafe ya Tswana e ne e fudugela kwa bokone go ya kwa lefelong le gompieno e leng borwabotlhaba jwa Botswana mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa, ba ne ba nna mo mafelong a go neng go nna merafe ya Bakgalagadi, ba bo ba feta ba ba tsenya mo morafeng wa bone ka dikgoka kgotsa ba ba fudusa. Bakwena le merafe e e tswang mo go bone ba ne ba fudugela kwa lefatsheng le gompieno le bidiwang Botswana ka fa tlase ga puso ya ga Kgabo II mme ba aga gaufi le Molepolole . Go ya ka ngwao, merafe ya barui ya ba Herero le Mbanderu ba ne ba kgaogana le batho ba Mbunda mo ngwagakgolong wa bolesome le bosupa fa ditlhaselo tsa dikgomo tsa Batswana di ne di gasaganya ditlhopha, mme BaYeyi ba ne ba fuduga go tswa kwa godimo ga Noka ya Chobe go tsena mo makgobokgobong a Okavango mo ngwagakgolong wa bolesome le boferabobedi. Mo mafelong a mangwe, batho ba Kaa ba ne ba kgaogana le batho ba Rolong mme batho ba Khurutshe ba ne ba kgaogana le batho ba Bahurutshe, mme ditlhopha tseo ka bobedi di ne tsa fudugela kwa bokone. Batho ba Bashaga ba ne ba kopakopana le batho ba Khalagari kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi.

Puso ya ntlha ya Tswana e ne ya tlhamiwa ke morafe wa Bangwaketse mo bogareng jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi. Mafelo a a neng a latela a Tswana a ne a bopiwa ke batho Bakwena, Bangwato, le Batawana mo dingwageng tsa bolesome tse di neng di latela.</ref> Go ne ga tla tlhabololo ya mophato (bontsi ke mephato ), mophato wa sesole o o rulagantsweng ka setlhopha sa dingwaga, mo merafeng ya botlhaba jwa Tswana ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le supa le masome a matlhano. </ref>Merafe e mebedi ya Bakgatla, e bong batho ba ga Kgafela le batho ba Tlokwa, ba ne ba kopana ka nako e mme ba tsaya taolo mo kgaolong e e dikologileng Pilanesberg mo lefatsheng le le bidiwang Aferika Borwa gompieno. Ba ne ba fenya batho ba le mmalwa mo kgaolong e o mme ba fenya dikgotlhang gabedi kgatlhanong le batho ba Fokeng.</ref> Tiriso ya mephato e ne ya anama le kwa merafeng ya bophirima ya Tswana kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo. Ga e ise e ko e amogelwe thata kwa borwa.

Difaqane, e ne e le nako ya dintwa le go fuduga ga batho mo borwa jwa Aferika, e ne ya diragala kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga. </ref>Ka nako e, batho ba Tswana ba ne ba tlhaselwa ke ditlhopha di le dintsi, go akaretsa le Bandebele, Bakololo, Bangoni, Bapedi, le Bavoortrekker. </ref> Bontsi jwa ditlhopha tsa Batswana bo ne jwa tlhopha go boela morago go na le go lwa.</ref> Se se ne sa tsosa khudugo e e tseneletseng go ralala kgaolo, sa dira gore merafe ya Batswana e aname ka botlalo le go tlhoma bolengteng jo bo nonofileng go ralala kgaolo e e bidiwang Botswana gompieno. </ref>Ba ne ba nna thata mo nageng e e dirang kgaolo ya botlhaba jwa Botswana wa gompieno. </ref>BaKwena le BaNgwaketse ba ne ba fuduga go tswa kwa Teransefala go ya kwa nageng ya motlhaba. </ref>Morafe wa ntlha wa Bakgatla go nna mo Botswana, morafe wa ga Mmanaana, o ne wa fuduga go tswa kwa Aferikaborwa mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe pele ga o nna kwa Moshupa le Thamaga.</ref> Ke bangwe fela ba merafe ya Tswana ya bokonebophirima ba ba neng ba falola go fudusiwa kgotsa go kgorelediwa.</ref>

Morafe wa Bakololo o ne wa tlhasela merafe ya Batswana ya bokonebophirima ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a mabedi le borataro, ba pateletsa Bakwena le BaNgwaketse go tswa mo dikgaolong tsa bone ka go farologana. Sebogo, mmusi wa morafe wa Bangwaketse, o ne a tsosolosa banna ba le dikete di le nne mo mephatong ya bone mme ba dikaganyetsa Dithubaruba kwa Bakololo ba neng ba nna teng. Ka go bolaya batlhabani le baagedi, ba ne ba ntsha Ba-Kololo go ya go ile mo kgaolong e o.</ref>

Merafe e ne ya tlhoma gape dipuso tsa yone ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le mane, ya tlhoma ditoropo le metsana e le mmalwa ya bogolo jo bo farologaneng.</ref></ref></ref>. Puso e ne e ikaegile ka kgotla, e ne e le lenaneo la dipuisano le mo go lone kgosi kgotsa moeteledipele wa kgaolo a neng a reetsa matshwenyego a bontsi jwa baagedi ba borre pele ga a tsaya ditshwetso.</ref> </ref>Ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi, morafe wa Tswana le wa Khalagari o ne o setse o laola Botswana yotlhe wa gompieno.

Barongwa ba Yuropa

Barongwa ba kwa Yuropa ba gorogile la ntlha mo lefatsheng le gompieno e leng Botswana ka ngwaga wa 1816 ka Mokgatlho wa Barongwa wa London . Setlhopha se le tse dingwe tsa barongwa di ne tsa bereka thata go sokololela dikgosi mo Bokereseteng le go aga dikolo tsa barongwa.</ref> Morongwa Robert Moffat o ne a baya seteišene sa gagwe sa borongwa mo molelwaneng wa lefatshe le gompieno le bidiwang Botswana jaaka sekgoreletsi kgatlhanong le Maburu gore ba se ka ba kgona go tswelela go tsenenela mo teng ga lefatshe. Moffat o gatisitse mokwalo wa ntlha wa puo ya Setswana o o nang le mokwalo o o tshwanang fa a simolola go ranola dikwalo tsa Sekgoa mme ebile o ne a kwala thanodi ya Setswana. Tesetamente e Kgologolo le e Ntšha ka bobedi ba tsone di ne di kgona go balwa ka Setswana ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a matlhano le bosupa.</ref>

Batho ba morafe wa Tswana ba ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe ba ne ba dirisa dikakanyo di le mmalwa tse di amanang le itsholelo tse di neng di le sewelo mo borwa jwa Aferika, go akaretsa sekoloto, dikonteraka tsa tirelo, le thulaganyo ya mafisa e mo go yone bahumi ba ne ba adima ba ba dikobo dikhutshwane dikgomo go ananya tiro. </ref> Gape ba ne ba na le kgopolo ya dithoto mo bogareng jwa lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga, mme banna ba ba nyetseng le basadi ba ba nyetsweng ba ne ba na le ditshwanelo tsa go nna le lefatshe.</ref> Banna ka tlwaelo ba ne ba disa dikgomo fa basadi ba ne ba lema dijwalo. </ref>Mabele e ne e le sejalo se se neng se jalwa thata mo kgaolong e mo lekgolong la bolesome le boferabongwe la dingwaga. Naga e ne e le teng thata, fela leuba le ne le raya gore temothuo e ne e sa tlhomama.</ref>

Bagwebi ba batho-basweu ba ne ba goroga ka dingwaga tsa bo 1830 mme ba dira ditirisano le dikgosi.Go tsena ga baagedi ba Yuropa go ne ga letlelela merafe ya BaTswana go ikamanya le itsholelo ya lefatshe. Kgosi Sechele I wa BaKwena o ne a dirisa ditsela tse dišwa tsa kgwebo, a netefatsa taolo ya kgwebo ya Borithane mo morafeng wa gagwe. Morongwa wa Mo-Scotland rre David Livingstone o gorogile mo Botswana ka ngwaga wa 1845, kwa a neng a tlhoma tirelo ya borongwa ya Kolobeng . Se e ne e le tshimologo ya go nna le seabe se se kwa godimo ga Yuropa mo merafeng ya Batswana jaaka ba ne ba tlhoma ditsela tsa kgwebisano magareng ga dikontinente. Kapari ya Bophirima e ne ya amogelwa kwa ditoropong go ralala lekgolo lotlhe la dingwaga mme ya kopanngwa le diaparo tsa setso. Mo maitekong a mangwe a go kgoreletsa Maburu, Livingstone o ne a neela Bakwena ditlhobolo. Sechele e ne e le motho wa ntlha yo Livingstone a neng a mo sokololela mo Bokereseteng, mme morago ga moo kgosi e ne ya ithaopela go sokolola dikgosana tsa gagwe ka dithupa tsa matlalo a tshukudu.</ref>

Bogosi jwa Butua jwa BaKalanga bo ne jwa wa ka ngwaga wa 1840.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Dingwaga tsa ntlha tsa lefatshe-tshireletso

  Batho-basweu ba ne ba rulagantse gore kwa bofelelong ba tsenye Bechuanaland mo kopanong ya Aferika Borwa. </ref> Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso ya Bechuanaland, lefatshe la United Kingdom le ne la tsenela dipuisano le Cecil Rhodes go tsenya Bechuanaland mo komponeng ya Aferikaborwa le Borithane. </ref>Go araba se, dikgosi tse tharo tse di neng di na le tlhotlheletso e kgolo ebong kgosi Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, kgosi Sebele wa ntlha wa Ba-Kwena le kgosi Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto go ya kwa United Kingdom ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le botlhano mme ba buisana le puso gore e seka ya wetsa tumalano e.</ref> Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di neng di dirisana le batho-basweu e le setlhopha se se kopaneng</ref> mme sa tlhomamisa batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka e le setšhaba se le sengwe. </ref>Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid e e neng ya palelwa e ne ya kgoba Maborithane marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. </ref> Go galaletswa ga dikgosi tseo go ne ga felela ka go gatisiwa ga mokwalo wa 'Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aferika: Khama, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni ka one ngwaga yo o. Mokwalo o o tlhagisitsweng o ne wa baka tlhamane e e seng nnete ya gore merafe ya dikgosi tse tharo ka go farologana ga yone e tlhodilwe ke motho le bo monnawe.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Dingwaga tsa ntlha tsa lefatshe-tshireletso

  Batho-basweu ba ne ba rulagantse gore kwa bofelelong ba tsenye Bechuanaland mo kopanong ya Aferika Borwa. </ref> Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso ya Bechuanaland, lefatshe la United Kingdom le ne la tsenela dipuisano le Cecil Rhodes go tsenya Bechuanaland mo komponeng ya Aferikaborwa le Borithane. </ref>Go araba se, dikgosi tse tharo tse di neng di na le tlhotlheletso e kgolo ebong kgosi Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, kgosi Sebele wa ntlha wa Ba-Kwena le kgosi Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto go ya kwa United Kingdom ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le botlhano mme ba buisana le puso gore e seka ya wetsa tumalano e.</ref> Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di neng di dirisana le batho-basweu e le setlhopha se se kopaneng</ref> mme sa tlhomamisa batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka e le setšhaba se le sengwe. </ref>Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid e e neng ya palelwa e ne ya kgoba Maborithane marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. </ref> Go galaletswa ga dikgosi tseo go ne ga felela ka go gatisiwa ga mokwalo wa 'Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aferika: Khama, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni ka one ngwaga yo o. Mokwalo o o tlhagisitsweng o ne wa baka tlhamane e e seng nnete ya gore merafe ya dikgosi tse tharo ka go farologana ga yone e tlhodilwe ke motho le bo monnawe.</ref>

Fa godimo ga moo ka ngwaga wa 1895, motsemogolo o ne wa fudusiwa go tswa kwa Vryburg go ya kwa toropokgolong e nngwe ya Aferika Borwa ya Mafeking,</ref> mme Kompone ya Marupi a Bogologolo e ne ya kwadisiwa go epa marupi a pele ga ditso kwa Bechuanaland le Rhodesia go tsoma gauta.</ref> Lefatshe le ne la amiwa thata ke bolwetse jwa leruo jwa rinderpest mo Aferika ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe, le ne la latlhegelwa ke dipalo tse dintsi tsa leruo le diphologolo tsa naga. </ref>Seporo sa Bechuanaland se agilwe ka ngwaga wa sekete le makgolo a ferabobedi le masome a le boferabongwe le bosupa gore e nne sone mola o mogolo wa phetiso ya bokone–borwa.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Dingwaga tsa ntlha tsa lefatshe-tshireletso

  Batho-basweu ba ne ba rulagantse gore kwa bofelelong ba tsenye Bechuanaland mo kopanong ya Aferika Borwa. </ref> Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso ya Bechuanaland, lefatshe la United Kingdom le ne la tsenela dipuisano le Cecil Rhodes go tsenya Bechuanaland mo komponeng ya Aferikaborwa le Borithane. </ref>Go araba se, dikgosi tse tharo tse di neng di na le tlhotlheletso e kgolo ebong kgosi Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, kgosi Sebele wa ntlha wa Ba-Kwena le kgosi Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto go ya kwa United Kingdom ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le botlhano mme ba buisana le puso gore e seka ya wetsa tumalano e.</ref> Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di neng di dirisana le batho-basweu e le setlhopha se se kopaneng</ref> mme sa tlhomamisa batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka e le setšhaba se le sengwe. </ref>Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid e e neng ya palelwa e ne ya kgoba Maborithane marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. </ref> Go galaletswa ga dikgosi tseo go ne ga felela ka go gatisiwa ga mokwalo wa 'Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aferika: Khama, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni ka one ngwaga yo o. Mokwalo o o tlhagisitsweng o ne wa baka tlhamane e e seng nnete ya gore merafe ya dikgosi tse tharo ka go farologana ga yone e tlhodilwe ke motho le bo monnawe.</ref>

Fa godimo ga moo ka ngwaga wa 1895, motsemogolo o ne wa fudusiwa go tswa kwa Vryburg go ya kwa toropokgolong e nngwe ya Aferika Borwa ya Mafeking,</ref> mme Kompone ya Marupi a Bogologolo e ne ya kwadisiwa go epa marupi a pele ga ditso kwa Bechuanaland le Rhodesia go tsoma gauta.</ref> Lefatshe le ne la amiwa thata ke bolwetse jwa leruo jwa rinderpest mo Aferika ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe, le ne la latlhegelwa ke dipalo tse dintsi tsa leruo le diphologolo tsa naga. </ref>Seporo sa Bechuanaland se agilwe ka ngwaga wa sekete le makgolo a ferabobedi le masome a le boferabongwe le bosupa gore e nne sone mola o mogolo wa phetiso ya bokone–borwa.</ref>

Fa lefatshe la United Kingdom le tsosa Pioneer Column go ya ntweng le batho ba Ndebele, Khama III wa Bangwato o ne a thusa ka go romela masole. </ref>Botswana e ne ya nna lefelo la tlhaselo ya ga Jameson ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le borataro. </ref>Morafe wa Bakgatla moragonyana o ne wa nna karolo ya Ntwa ya Maburu, o lwa ga mmogo le sesole sa Borithane.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Dingwaga tsa ntlha tsa lefatshe-tshireletso

  Batho-basweu ba ne ba rulagantse gore kwa bofelelong ba tsenye Bechuanaland mo kopanong ya Aferika Borwa. </ref> Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso ya Bechuanaland, lefatshe la United Kingdom le ne la tsenela dipuisano le Cecil Rhodes go tsenya Bechuanaland mo komponeng ya Aferikaborwa le Borithane. </ref>Go araba se, dikgosi tse tharo tse di neng di na le tlhotlheletso e kgolo ebong kgosi Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, kgosi Sebele wa ntlha wa Ba-Kwena le kgosi Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto go ya kwa United Kingdom ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le botlhano mme ba buisana le puso gore e seka ya wetsa tumalano e.</ref> Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di neng di dirisana le batho-basweu e le setlhopha se se kopaneng</ref> mme sa tlhomamisa batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka e le setšhaba se le sengwe. </ref>Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid e e neng ya palelwa e ne ya kgoba Maborithane marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. </ref> Go galaletswa ga dikgosi tseo go ne ga felela ka go gatisiwa ga mokwalo wa 'Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aferika: Khama, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni ka one ngwaga yo o. Mokwalo o o tlhagisitsweng o ne wa baka tlhamane e e seng nnete ya gore merafe ya dikgosi tse tharo ka go farologana ga yone e tlhodilwe ke motho le bo monnawe.</ref>

Fa godimo ga moo ka ngwaga wa 1895, motsemogolo o ne wa fudusiwa go tswa kwa Vryburg go ya kwa toropokgolong e nngwe ya Aferika Borwa ya Mafeking,</ref> mme Kompone ya Marupi a Bogologolo e ne ya kwadisiwa go epa marupi a pele ga ditso kwa Bechuanaland le Rhodesia go tsoma gauta.</ref> Lefatshe le ne la amiwa thata ke bolwetse jwa leruo jwa rinderpest mo Aferika ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe, le ne la latlhegelwa ke dipalo tse dintsi tsa leruo le diphologolo tsa naga. </ref>Seporo sa Bechuanaland se agilwe ka ngwaga wa sekete le makgolo a ferabobedi le masome a le boferabongwe le bosupa gore e nne sone mola o mogolo wa phetiso ya bokone–borwa.</ref>

Fa lefatshe la United Kingdom le tsosa Pioneer Column go ya ntweng le batho ba Ndebele, Khama III wa Bangwato o ne a thusa ka go romela masole. </ref>Botswana e ne ya nna lefelo la tlhaselo ya ga Jameson ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le borataro. </ref>Morafe wa Bakgatla moragonyana o ne wa nna karolo ya Ntwa ya Maburu, o lwa ga mmogo le sesole sa Borithane.</ref>

Itsholelo ya lefatshe tshireletso la Bechuanaland ka nako ya puso ya batho basweu e ne e tshwana thata fela le itsholelo ya pele ga puso ya batho-basweu. </ref>United Kingdom e ne e dirisa thata tshireletso jaaka tlamelo ya badiri, e neela Batswana ba ba neng ba fudugela kwa borwa go ya go bereka kwa meepong dituelo tse di kwa godimo.</ref> Makgetho le one a na simololwa, go simolola ka lekgetho la matlo ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le boferabongwe, le morago ga moo le neng la emisediwa ka lekgetho la ditlhopho ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe.</ref> Moragonyana go ne ga tsenngwa lekgetho la selegae ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe. </ref>Makgetho a puso ya batho-basweu mo Bechuanaland a ne a le kwa godimo go feta a dikoloni tse di mabapi, mme seo sa dira gore batho ba le bantsi ba fudugele kwa borwa, mme dikgosi di ne tsa letlelela go abelana maatla ka bopelotshweu le baagedi go ba rotloetsa go nna mo merafeng. </ref>United Kingdom e ne ya akanyetsa go kopanya Bechuanaland le Aferikaborwa ka e ne e kopanya dikoloni tsa yone tse di mo borwa jwa Aferika, mme kwa bofelong e ne ya di kopanya ka itsholelo ka go tlhama Kopano ya Melelwane ya Aferikaborwa, </ref> ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome.</ref> Go nna leloko go ne go o a Bechuanaland tshwanelo ya go bona fela selekanyo sa bobedi mo lekgolong sa letseno la mokgatlho.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Dingwaga tsa ntlha tsa lefatshe-tshireletso

  Batho-basweu ba ne ba rulagantse gore kwa bofelelong ba tsenye Bechuanaland mo kopanong ya Aferika Borwa. </ref> Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso ya Bechuanaland, lefatshe la United Kingdom le ne la tsenela dipuisano le Cecil Rhodes go tsenya Bechuanaland mo komponeng ya Aferikaborwa le Borithane. </ref>Go araba se, dikgosi tse tharo tse di neng di na le tlhotlheletso e kgolo ebong kgosi Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, kgosi Sebele wa ntlha wa Ba-Kwena le kgosi Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto go ya kwa United Kingdom ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le botlhano mme ba buisana le puso gore e seka ya wetsa tumalano e.</ref> Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di neng di dirisana le batho-basweu e le setlhopha se se kopaneng</ref> mme sa tlhomamisa batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka e le setšhaba se le sengwe. </ref>Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid e e neng ya palelwa e ne ya kgoba Maborithane marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. </ref> Go galaletswa ga dikgosi tseo go ne ga felela ka go gatisiwa ga mokwalo wa 'Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aferika: Khama, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni ka one ngwaga yo o. Mokwalo o o tlhagisitsweng o ne wa baka tlhamane e e seng nnete ya gore merafe ya dikgosi tse tharo ka go farologana ga yone e tlhodilwe ke motho le bo monnawe.</ref>

Fa godimo ga moo ka ngwaga wa 1895, motsemogolo o ne wa fudusiwa go tswa kwa Vryburg go ya kwa toropokgolong e nngwe ya Aferika Borwa ya Mafeking, mme Kompone ya Marupi a Bogologolo e ne ya kwadisiwa go epa marupi a pele ga ditso kwa Bechuanaland le Rhodesia go tsoma gauta.</ref> Lefatshe le ne la amiwa thata ke bolwetse jwa leruo jwa rinderpest mo Aferika ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe, le ne la latlhegelwa ke dipalo tse dintsi tsa leruo le diphologolo tsa naga. </ref>Seporo sa Bechuanaland se agilwe ka ngwaga wa sekete le makgolo a ferabobedi le masome a le boferabongwe le bosupa gore e nne sone mola o mogolo wa phetiso ya bokone–borwa.</ref>

Fa lefatshe la United Kingdom le tsosa Pioneer Column go ya ntweng le batho ba Ndebele, Khama III wa Bangwato o ne a thusa ka go romela masole. </ref>Botswana e ne ya nna lefelo la tlhaselo ya ga Jameson ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le borataro. </ref>Morafe wa Bakgatla moragonyana o ne wa nna karolo ya Ntwa ya Maburu, o lwa ga mmogo le sesole sa Borithane.</ref>

Itsholelo ya lefatshe tshireletso la Bechuanaland ka nako ya puso ya batho basweu e ne e tshwana thata fela le itsholelo ya pele ga puso ya batho-basweu. </ref>United Kingdom e ne e dirisa thata tshireletso jaaka tlamelo ya badiri, e neela Batswana ba ba neng ba fudugela kwa borwa go ya go bereka kwa meepong dituelo tse di kwa godimo.</ref> Makgetho le one a na simololwa, go simolola ka lekgetho la matlo ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le boferabongwe, le morago ga moo le neng la emisediwa ka lekgetho la ditlhopho ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe.</ref> Moragonyana go ne ga tsenngwa lekgetho la selegae ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe. </ref>Makgetho a puso ya batho-basweu mo Bechuanaland a ne a le kwa godimo go feta a dikoloni tse di mabapi, mme seo sa dira gore batho ba le bantsi ba fudugele kwa borwa, mme dikgosi di ne tsa letlelela go abelana maatla ka bopelotshweu le baagedi go ba rotloetsa go nna mo merafeng. </ref>United Kingdom e ne ya akanyetsa go kopanya Bechuanaland le Aferikaborwa ka e ne e kopanya dikoloni tsa yone tse di mo borwa jwa Aferika, mme kwa bofelong e ne ya di kopanya ka itsholelo ka go tlhama Kopano ya Melelwane ya Aferikaborwa, </ref> ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome.</ref> Go nna leloko go ne go o a Bechuanaland tshwanelo ya go bona fela selekanyo sa bobedi mo lekgolong sa letseno la mokgatlho.</ref>

Ka ngwaga wa 1910, merafe yotlhe ya Batswana e ne e amogetse tumelo ya Bokeresete. Bechuanaland e rometse masole a ka tshwara makgolo a le mmalwa go thusa Sesole sa Borithane ka nako ya Ntwa ya ntlha lefatshe ka bophara .</ref> Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni o ne wa iphitlhela o wela tlase ka nako e o, mme ka iketlo o ne wa latlhegelwa ke tlhotlheletso mo pusong ya Bechuanaland.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Dingwaga tsa ntlha tsa lefatshe-tshireletso

  Batho-basweu ba ne ba rulagantse gore kwa bofelelong ba tsenye Bechuanaland mo kopanong ya Aferika Borwa. </ref> Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso ya Bechuanaland, lefatshe la United Kingdom le ne la tsenela dipuisano le Cecil Rhodes go tsenya Bechuanaland mo komponeng ya Aferikaborwa le Borithane. </ref>Go araba se, dikgosi tse tharo tse di neng di na le tlhotlheletso e kgolo ebong kgosi Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, kgosi Sebele wa ntlha wa Ba-Kwena le kgosi Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto go ya kwa United Kingdom ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le botlhano mme ba buisana le puso gore e seka ya wetsa tumalano e.</ref> Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di neng di dirisana le batho-basweu e le setlhopha se se kopaneng</ref> mme sa tlhomamisa batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka e le setšhaba se le sengwe. </ref>Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid e e neng ya palelwa e ne ya kgoba Maborithane marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. </ref> Go galaletswa ga dikgosi tseo go ne ga felela ka go gatisiwa ga mokwalo wa 'Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aferika: Khama, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni ka one ngwaga yo o. Mokwalo o o tlhagisitsweng o ne wa baka tlhamane e e seng nnete ya gore merafe ya dikgosi tse tharo ka go farologana ga yone e tlhodilwe ke motho le bo monnawe.</ref>

Fa godimo ga moo ka ngwaga wa 1895, motsemogolo o ne wa fudusiwa go tswa kwa Vryburg go ya kwa toropokgolong e nngwe ya Aferika Borwa ya Mafeking, mme Kompone ya Marupi a Bogologolo e ne ya kwadisiwa go epa marupi a pele ga ditso kwa Bechuanaland le Rhodesia go tsoma gauta.</ref> Lefatshe le ne la amiwa thata ke bolwetse jwa leruo jwa rinderpest mo Aferika ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe, le ne la latlhegelwa ke dipalo tse dintsi tsa leruo le diphologolo tsa naga. </ref>Seporo sa Bechuanaland se agilwe ka ngwaga wa sekete le makgolo a ferabobedi le masome a le boferabongwe le bosupa gore e nne sone mola o mogolo wa phetiso ya bokone–borwa.</ref>

Fa lefatshe la United Kingdom le tsosa Pioneer Column go ya ntweng le batho ba Ndebele, Khama III wa Bangwato o ne a thusa ka go romela masole. </ref>Botswana e ne ya nna lefelo la tlhaselo ya ga Jameson ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le borataro. </ref>Morafe wa Bakgatla moragonyana o ne wa nna karolo ya Ntwa ya Maburu, o lwa ga mmogo le sesole sa Borithane.</ref>

Itsholelo ya lefatshe tshireletso la Bechuanaland ka nako ya puso ya batho basweu e ne e tshwana thata fela le itsholelo ya pele ga puso ya batho-basweu. </ref>United Kingdom e ne e dirisa thata tshireletso jaaka tlamelo ya badiri, e neela Batswana ba ba neng ba fudugela kwa borwa go ya go bereka kwa meepong dituelo tse di kwa godimo.</ref> Makgetho le one a na simololwa, go simolola ka lekgetho la matlo ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le boferabongwe, le morago ga moo le neng la emisediwa ka lekgetho la ditlhopho ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe.</ref> Moragonyana go ne ga tsenngwa lekgetho la selegae ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe. </ref>Makgetho a puso ya batho-basweu mo Bechuanaland a ne a le kwa godimo go feta a dikoloni tse di mabapi, mme seo sa dira gore batho ba le bantsi ba fudugele kwa borwa, mme dikgosi di ne tsa letlelela go abelana maatla ka bopelotshweu le baagedi go ba rotloetsa go nna mo merafeng. </ref>United Kingdom e ne ya akanyetsa go kopanya Bechuanaland le Aferikaborwa ka e ne e kopanya dikoloni tsa yone tse di mo borwa jwa Aferika, mme kwa bofelong e ne ya di kopanya ka itsholelo ka go tlhama Kopano ya Melelwane ya Aferikaborwa, </ref> ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome.</ref> Go nna leloko go ne go o a Bechuanaland tshwanelo ya go bona fela selekanyo sa bobedi mo lekgolong sa letseno la mokgatlho.</ref>

Ka ngwaga wa 1910, merafe yotlhe ya Batswana e ne e amogetse tumelo ya Bokeresete. Bechuanaland e rometse masole a ka tshwara makgolo a le mmalwa go thusa Sesole sa Borithane ka nako ya Ntwa ya ntlha lefatshe ka bophara .</ref> Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni o ne wa iphitlhela o wela tlase ka nako e o, mme ka iketlo o ne wa latlhegelwa ke tlhotlheletso mo pusong ya Bechuanaland.</ref>

Sebele II o ne a nna kgosi ya BaKwena ka ngwaga wa 1918, a tlhatlhama rraagwe, Sechele II . Sechele II o ne a tsile a tlhoka kutlwisisano le Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni o o neng o laola, a letlelela go nna teng ga Anglican le go busetsa mekgwa e mentsi ya setso jaaka go nyala basadi ba le bantsi, go dira pula, le bogwera . Sebele II o ne a tswelela ka teko ya ga rraagwe mo Mokgatlhong wa Barongwa wa Lonton go fitlhelela phelo ya puso ya Boritane.</ref>

Lefatshe le le sireleditsweng la Bechuanaland

Go tlhamiwa ga tshireletso ya lefatshe

Lefatshe la United Kingdom le ne le tshaba tlhotlheletso e e neng e oketsega ya Majeremane mo kgaolong e o, mme le ne la dumalana go tlhama Tshireletso ya Bechuanaland. </ref></ref> Batho-basweu ba ne ba na le keletso ya go somarela tlhotlheletso ya bone mo merafeng ya Batswana, ka gore a ne a neelana kgolagano magareng ga borwa le bogare jwa Aferika.</ref> Dikgosi tsa merafe ya Tswana di ne di tshaba go tsenelelwa ke Jeremane wa Aferika yo o kwa Borwa Bophirima le Maburu,</ref> mme di ne di dumela gore tsela e nngwe ntle le ya taolo ke lefatshe la Borithane e ne e le go nna ka fa tlase ga taolo ya Jeremane e e botoka.</ref> Mo godimo ga moo ba ne ba batla go tila go wela ka fa tlase ga taolo ya lefatshe la Aferikaborwa kgotsa mogwebi wa meepo e bong Cecil Rhodes, le fa lefatshe le le sireleditsweng le, le ne la iphitlhela le ikaegile ka Aferikaborwa mo go tsa itsholelo.</ref>

Kgaolo e ne e kgaogantswe gabedi, go ne go na le lefatshe la merafe le le neng le busiwa ke dikgosi le lefatshe la serwalatlhogo le le neng le laolwa ke lefatshe la United Kingdom.</ref> Merafe e le borobabobedi e ne ya lemogiwa ke batho ba letso la Seboritheini fa go tlhomiwa tshireletso ya lefatshe la Bechuanaland. Merafe e le mene e e neng e le metona e ne ya fiwa dipolokelo tsa merafe go akaretsa Bakwena, BaNgwaketse, BaNgwato le BaTawana. Go ne ga lemogiwa gape e e potlana e le tharo e bong Bakgatla, Batlokwa le Balete. Ba borobabobedi, ba ga Tshidi, ba ne ba neelwa lefelo la polokelo le le neng le kgabaganya molelwane fa gare ga naga e e sireleditsweng ya Bechuanaland le Aferika Borwa.</ref> Le fa maloko a merafe e e potlana e e seng ya Batswana a ne a letleletswe go tsaya karolo mo setšhabeng le pusong ya Batswana, ba ne ba sa neelwa dipolokelo dipe tse e leng tsa merafe ya bone. </ref>Go tlhamiwa ga dipolokelo tsa merafe go ne ga fetola motheo wa puso ya Batswana, ka gore merafe e ne e sa itshupe sentle mo nakong e e fetileng mme e ne e ka atolosiwa kgotsa ya sutisiwa. Ka jaanong mafelo a ne a kgaogantswe ka dipuso tsa merafe, baagedi ba ne ba sa tlhole ba kgona go tswa mo morafeng motlhofo fela. </ref></ref>Lefatshe-tshireletso la Bechuanaland kwa tshimologong le ne le atologela kwa kgaolong ya ga mma Ngwato, le fitlhelela go tswa didikirii di le masome a mabedi le bobedi kwa borwa jwa Noka ya Molopo, mme le ne la atolosiwa go tshwara didikirii di le lesome le boferabobedi kwa borwa go fitlhelela kwa Nokeng ya Chobe ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe.</ref></ref> . Seo se ne sa dira gore Maborithane a nne le babereki ba bantsi ka fa tlase ga taolo ya bone mme se se ne sa dira sekgoreletsi se segolo mo Majeremaneng sa go fokotsa kgonagalo ya go tsaya taolo mo lefatsheng le o ke lefatshe la Jeremane. </ref> Merafe e mengwe ya Batswana e ne e nna kwa borwa ba lefatshe-tshireletso la Bechuanaland mme moragonyana e ne ya felela e le ya Aferika Borwa.</ref>

Morafe wa ga Kgafela o ne wa thibelela kwa Mochudi ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabobedi le bosupa. Setlhopha se sa Kgatla se ne sa nna le tlhotlheletso ka bonako mo kgaolong mme leina la sone la nna lekaelagongwe le la Kgatla.</ref> Masole a Borithane a a neng a eteletswe pele ke Charles Warren a ne a goroga ka ngwaga wa sekete le makgolo a le borobabobedi le masome a le borobabongwe le bongwe go tla go tlhoma puso ya tshireletso ya lefatshe semmuso. </ref>Puso ya lone e ne ya tlhalosiwa, mme ga tlhomiwa molaodi go nna tlhogo ya lone. Molaodi o ne a neelwa dithata tse dintsi go anama lefatshe-tshireletso la Bechuanaland, sebe sa phiri e le gore a tlotle molao wa morafe o o neng o tlhomilwe pele. </ref>Motsemogolo wa lone e ne e le toropokgolo ya Aferikaborwa ya Vryburg, se se kaya gore babusi ba puso ya batho-basweu ba ne ba sa nne mo lefatsheng le mme ba ne ba sena seabe se se rileng mo mererong ya lone. </ref>Go na le moo, molaodi-mogolo o ne a dira ka bathusi ba le babedi, mme molaodi wa kgaolo o ne a dira gore go nne motlhofo go ikgolaganya le merafe e e farologaneng. </ref>Go kopanya puso ya Borithane mo Aferika Borwa go ne go raya gore lefatshe-tshireletso la Bechuanaland le ne le ikaegile ka lone mo go tsa itsholelo.</ref>

Puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe la Bechuanaland e ne e le motheo wa nakwana fela mme e ne e solofetse gore le tlaa tsena ka fa tlase ga lengwe la mafatshe a a neng a ikgapetswe ke Borithane.</ref> Mo nakong e o, puso ya Borithane e ne e dumela gore lefatshe le le sireleditsweng le le kgonang go itlhokomela le ne le sa tlhoke madi a mantsi go le tlhokomela.</ref></ref>Ka ntlha ya mabaka a o, puso ya bokoloniale e ne e na le taolo e e tlhamaletseng e le nnye thata mo lefatsheng-tshireletso la Bechuanaland.</ref> Dikgosi di ne di akola mo dikgangnyeng tse mme ba ne kgona go ithatafatsa le go ikhumisa; ba ne ba boloka boipuso jwa bone, mme fela tshegetso ya puso ya batho-basweu e ne e raya gore ba ne ba sa tlhole ba tlhoka kakgelo ya merafe go busa.</ref></ref> Puso ya merafe e ne ya nna ya bobusaesi, mme se se ne sa dira gore go gatakiwe ditshwanelo tsa batho le tlhaolo ya basadi le merafe e e potlana.</ref>

Dingwaga tsa ntlha tsa lefatshe-tshireletso

  Batho-basweu ba ne ba rulagantse gore kwa bofelelong ba tsenye Bechuanaland mo kopanong ya Aferika Borwa. </ref> Mo dingwageng morago ga go tlhamiwa ga tshireletso ya Bechuanaland, lefatshe la United Kingdom le ne la tsenela dipuisano le Cecil Rhodes go tsenya Bechuanaland mo komponeng ya Aferikaborwa le Borithane. </ref>Go araba se, dikgosi tse tharo tse di neng di na le tlhotlheletso e kgolo ebong kgosi Khama wa boraro wa Ba-Ngwato, kgosi Sebele wa ntlha wa Ba-Kwena le kgosi Bathoen wa ntlha wa Ba-Ngwaketse—ba ne ba tsaya loeto go ya kwa United Kingdom ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le botlhano mme ba buisana le puso gore e seka ya wetsa tumalano e.</ref> Se se ne sa tlhoma sekao sa dikgosi tse di neng di dirisana le batho-basweu e le setlhopha se se kopaneng</ref> mme sa tlhomamisa batho ba bararo ba jaaka batho ba ntlha mo ditsong tsa Botswana jaaka e le setšhaba se le sengwe. </ref>Tsela e Rhodes a neng a tshwara Jameson Raid e e neng ya palelwa e ne ya kgoba Maborithane marapo mme dipuisano tsa busediwa morago go ya go ile. </ref> Go galaletswa ga dikgosi tseo go ne ga felela ka go gatisiwa ga mokwalo wa 'Dikgosi tse Tharo tse dikgolo tsa Aferika: Khama, Sebéle le Bathoeng ke Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni ka one ngwaga yo o. Mokwalo o o tlhagisitsweng o ne wa baka tlhamane e e seng nnete ya gore merafe ya dikgosi tse tharo ka go farologana ga yone e tlhodilwe ke motho le bo monnawe.</ref>

Fa godimo ga moo ka ngwaga wa 1895, motsemogolo o ne wa fudusiwa go tswa kwa Vryburg go ya kwa toropokgolong e nngwe ya Aferika Borwa ya Mafeking, mme Kompone ya Marupi a Bogologolo e ne ya kwadisiwa go epa marupi a pele ga ditso kwa Bechuanaland le Rhodesia go tsoma gauta.</ref> Lefatshe le ne la amiwa thata ke bolwetse jwa leruo jwa rinderpest mo Aferika ka dingwaga tsa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe, le ne la latlhegelwa ke dipalo tse dintsi tsa leruo le diphologolo tsa naga. </ref>Seporo sa Bechuanaland se agilwe ka ngwaga wa sekete le makgolo a ferabobedi le masome a le boferabongwe le bosupa gore e nne sone mola o mogolo wa phetiso ya bokone–borwa.</ref>

Fa lefatshe la United Kingdom le tsosa Pioneer Column go ya ntweng le batho ba Ndebele, Khama III wa Bangwato o ne a thusa ka go romela masole. </ref>Botswana e ne ya nna lefelo la tlhaselo ya ga Jameson ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le borataro. </ref>Morafe wa Bakgatla moragonyana o ne wa nna karolo ya Ntwa ya Maburu, o lwa ga mmogo le sesole sa Borithane.</ref>

Itsholelo ya lefatshe tshireletso la Bechuanaland ka nako ya puso ya batho basweu e ne e tshwana thata fela le itsholelo ya pele ga puso ya batho-basweu. </ref>United Kingdom e ne e dirisa thata tshireletso jaaka tlamelo ya badiri, e neela Batswana ba ba neng ba fudugela kwa borwa go ya go bereka kwa meepong dituelo tse di kwa godimo.</ref> Makgetho le one a na simololwa, go simolola ka lekgetho la matlo ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabobedi le masome a le boferabongwe le boferabongwe, le morago ga moo le neng la emisediwa ka lekgetho la ditlhopho ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe.</ref> Moragonyana go ne ga tsenngwa lekgetho la selegae ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome le boferabongwe. </ref>Makgetho a puso ya batho-basweu mo Bechuanaland a ne a le kwa godimo go feta a dikoloni tse di mabapi, mme seo sa dira gore batho ba le bantsi ba fudugele kwa borwa, mme dikgosi di ne tsa letlelela go abelana maatla ka bopelotshweu le baagedi go ba rotloetsa go nna mo merafeng. </ref>United Kingdom e ne ya akanyetsa go kopanya Bechuanaland le Aferikaborwa ka e ne e kopanya dikoloni tsa yone tse di mo borwa jwa Aferika, mme kwa bofelong e ne ya di kopanya ka itsholelo ka go tlhama Kopano ya Melelwane ya Aferikaborwa, </ref> ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le lesome.</ref> Go nna leloko go ne go o a Bechuanaland tshwanelo ya go bona fela selekanyo sa bobedi mo lekgolong sa letseno la mokgatlho.</ref>

Ka ngwaga wa 1910, merafe yotlhe ya Batswana e ne e amogetse tumelo ya Bokeresete. Bechuanaland e rometse masole a ka tshwara makgolo a le mmalwa go thusa Sesole sa Borithane ka nako ya Ntwa ya ntlha lefatshe ka bophara .</ref> Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni o ne wa iphitlhela o wela tlase ka nako e o, mme ka iketlo o ne wa latlhegelwa ke tlhotlheletso mo pusong ya Bechuanaland.</ref>

Sebele II o ne a nna kgosi ya BaKwena ka ngwaga wa 1918, a tlhatlhama rraagwe, Sechele II . Sechele II o ne a tsile a tlhoka kutlwisisano le Mokgatlho wa Barongwa wa Lontoni o o neng o laola, a letlelela go nna teng ga Anglican le go busetsa mekgwa e mentsi ya setso jaaka go nyala basadi ba le bantsi, go dira pula, le bogwera . Sebele II o ne a tswelela ka teko ya ga rraagwe mo Mokgatlhong wa Barongwa wa Lontoni go fitlhelela phelo ya puso ya Boritane.</ref>

Puso e e gabedi ya go akaretsa puso ya dikgosi le tsamaiso ya bokoloniale e ne ya dira gore tsamaiso e nne thata, ka jalo go ne ga tlhamiwa makgotla a mabedi a kgakololo go lekalekanya balaodi ba. </ref>Lekgotla la Bogakolodi la batho ba lefatshe (le moragonyana le neng la nna Lekgotla la Bogakolodi la Aferika) le ne la tlhomiwa ka ngwaga wa sekete le makgolo a ferabongwe le lesome le boferabongwe. </ref>Kopano eno ya ngwaga le ngwaga ya dikgosi le batho ba bangwe ba ba nang le tlhotlheletso mo lefelong le le sireleditsweng la Bechuanaland e ne ya dira gore puso ya Borithane e utlwe e bo e laole merafe mmogo go na le go e laola ka bongwe.</ref> Kgosi Khama wa boraro wa ga mma Ngwato o ne a gana go tsaya karolo, a supa bokoa jwa ya thibelo ya bojalwa mo morafeng wa borwa. Kgosi Khama wa boraro o tlhokafetse ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le masome a mabedi le boraro </ref>mme a tlhatlhangwa ke Sekgoma wa bobedi, yo o neng a direla go fitlhelela a tlhokafala ka ngwaga wa sekete le makgolo a le boferabongwe le masome a mabedi le borataro. </ref>Morwa Sekgoma e bong Seretse Khama o ne a santse a le lesea, ka jalo Tshekedi Khama a nna moeteledipele. </ref>Tshekedi o ne a lemogiwa jaaka moemedi wa merafe yotlhe ya Batswana. </ref>Fa Seretse a ntse a gola, Tshekedi o ne a gatelela gore a romelwe kwa sekolong sa thuto e e gololesegileng a romelwe kwa sekolong sa madirelo sa Rhodesia.</ref>