Effiong Okon Eyo

1959

Effiong Okon Eyo (1918 – 1983) e ne e le mopolotiki wa Nigeria yo e kileng ya bo e le mothusa sebui sa Ntlo ya Kokoano, kgaolo ya Botlhaba jwa Nigeria. Eyo e ne e le leloko la NCNC kwa tshimologong mme morago ga go wela fa fatshe le moeteledipele wa lekoko, Azikiwe, o ne a tsenela kganetso. Morago ga moo, o ne a nna le seabe mo boikuelong jwa go sekaseka merero ya polokelo ya African Continental le kamano ya polokelo le puso ya kgaolo ka 1956.

Botshelo

Eyo, yo o neng a itsege thata ka leina la Eyo Uyo, o ne a tsholelwa kwa kgaolong ya Ibesikpo kwa Uyo. O tsene kwa college ya Puso ya Umuahia(Ref); morago ga go tswa kwa Umuahia, o ne a simolola go dira ditiro tse di farologaneng tse di akaretsang go dira jaaka morutabana wa sekolo (kae, sekolo sefe, baithuti ba gagwe e ne e le bomang?), mogwebi le modiredi. Ka 1949, o ne a nna mong wa thulaganyo ya go thusa batho go ithuta e e neng e rulagantswe le go tlamelwa ka madi ke baagi ba Ibesikpo. Thuto e ne e rulagantswe go romela baithuti ba le lekgolo go tswa mo setšhabeng kwa sekolong se segolwane le baithuti ba le bane kwa ditheong tsa thuto e kgolwane, e ne e tlamelwa ka matlole ke dijalo tsa palm tsa Moranang tsa maloko a setšhaba.Fa temokerasi ya boemedi e simolotse ka 1951, Eyo o ne a fenya ditlhopho go emela Uyo kwa Ntlong ya Kokoano ya kgaolo ya Botlhaba, morago ga phenyo ya gagwe le ka tsamaiso ya college ya ditlhopho, o ne a tlhophiwa jaaka leloko la Ntlo ya Baemedi magareng ga 1953 le 1954. Ka 1953, go ne ga nna le mathata mo Ntlong ya Kokoano a a neng a dira gore tonakgolo, Eyo Ita, a tlogele tiro mme a lopa gore go tlhomiwe maemo a masha . Nnamdi Azikiwe, moeteledipele wa kganetso kwa kgaolong ya Bophirima, o ne a fudugela kwa botlhaba kwa a neng a gaisana le go fenya ditlhopho kwa Onitsha, toropo ya gaabo. Azikiwe o nnile tonakgolo e ntšha ka tshegetso ya batlhomamelao go akaretsa Eyo yo o neng a tlhomiwa go nna Chief Whip le modulasetulo wa Kompone ya Tlhabololo ya Kgaolo ya Botlhaba. Go ela kwa bokhutlong jwa 1956, Eyo le Azikiwe ba ne ba nna le kgotlhang, Eyo o ne a kopa puso ya bo-colonial go sekaseka seabe sa tonakgolo mo mererong ya polokelo e e ikemetseng ka nosi. Eyo tlhagisa kgetse kgatlhanong le Azikiwe mme kgotlatshekelo ya puso kwa Engelane e boletse gore Azikiwe o tlhaetswe ke botshepegi mme polokelo ya UBA e ne ya tsewa mme ya neelwa puso ya botlhaba jwa Nigeria.

Fa go ne go bidiwa ditlhopho tse diša, Eyo o ne a tsenela Setlhopha sa Tiro mme a tlhophiwa, jaanong o ne a le leloko la kganetso le le neng le lebile thata go tlhama mmuso wa Calabar, Ogoja le Rivers (COR).

Fa go ne go tlhomiwa mmuso wa Borwabotlhaba, Eyo e ne e le mokomishinara ka fa tlase ga puso ya sesole ya ga Esuene. Ka 1977, e ne e le mokhanselara a emetse Uyo mme moragonyana a nna leloko la Mokgatlho o Mogolo wa Batho wa Nigeria ka nako ya Rephaboliki ya Bobedi ya Nigeria. E ne e le mtautona wa bobedi wa Kopano ya Ibibio, morago ga Ekong Etuk.O ne a abelwa Obong Ikpaisong Ibibio ye Anang ke babusi ba setso sa Ibibio le Anang ka go dira jalo a mo dira mmusi wa maemo a a kwa godimo mo go se jaanong e leng mmuso wa Akwa Ibom .Fa Effion Okon Eyo a ne a latofadiwa ka go nna le mogopolo wa go bolaya baganetsi ba gagwe ba sepolotiki ka nako ya ntwa ya selegae ya Nigeria, O ne a bidiwa ke dikgosi ka 1982 kwa Ntlo lehalahala ya Sekolo se Segolo sa Lutere, Obot Idim, Uyo. O ne a kopa go tswa phatlalatsa ka se a se itseng ka dipolao tsa ntwa ya selegae ya Nigeria mme a ganediwa ke dikgosi. E.O.Eyo o ne a bo a kokoanya le go tlhagisa pampitshana e e bidiwang 'WHO KILLED WHO' e a neng a e kwala ka makwalo a dingongorego go tswa kwa dikgosing tsa setso go tswa kwa dikarolong tse di farologaneng kgatlhanong le batshameki ba ba farologaneng mo ntweng mo mafelong a bone go ya kwa go Col. Adekunle yo o neng a eteletse pele sesole sa Nigeria go golola mmuso o o kwa borwabotlhaba jwa mmuso o jaanong e leng Akwa Ibom State le dikhopi tsa dingongorego tseo di ne tsa romelwa kwa go Eyo jaaka moeteledipele wa maemo a ntlha. Dikgosi di ne tsa mo thibela go gatisa document eo go thibela go tlhatloga go ya pele ka kakanyo ya gore, go amanya dipolao tseo le Eyo fela go tla nna botoka go na le go senola dikgosi tse di neng di tlhomile dipolao tseo mo go ba losika lwa baswi. Go tlhoka tshedimosetso eno e e botlhokwa go dirile gore go nne le tshedimosetso e e fosagetseng ka lobaka lo loleele mme go bolelwa gore o ne a bolaya baganetsi botlhe ba gagwe ba sepolotiki a le esi kwa Ibibio le Anang pele ga 1975. dipuso tsa puso di ganne go mo tlotla kgotsa go mo dira gore a se ka a swa.