Jump to content

Lebelebele

Go tswa ko Wikipedia
Lebelebele

Lebelebele(/ˈmɪlɪts/) [1]ke setlhopha se se farologanyeng thata sa ditlhatshana tse di nang le peo e nnye, tse di jalwang ka bophara mo lefatsheng jaaka dijalo tsa dithoro kgotsa dithoro tsa furu le dijo tsa batho. Bontsi jwa lebelebele ke tsa lotso lwa Paniceae.

Millet ke dijalo tse di botlhokwa mo dikgaolong tse di omileng tsa Asia le Afrika, segolo thata kwa India, Mali, Nigeria le Niger, ka 97% ya ntshokuno mo dinageng tse di tlhabologang. [2]Sejalo se se ratiwa thata ka ntlha ya ntshô-tlhagiso ya sona le paka e khutshwane ya go gola ka fa tlase ga maemo a a mogote le a a omileng.[3]Ka dinako tse dingwe go tlhaloganngwa gore lebelebele di akaretsa mabele a a jalwang thata;[4] kwa ntle ga moo, pearl millet ke e e jalwang thata ya lebelebele. [5]Lebelebele go tsweng bogologolo ne le jewa ke batho ba dingwaga di ka nna dikete tse supa mme e ka tswa e ne di na le "karolo e e botlhokwa mo go tlhatlogeng ga temothuo ya dijalo tse di farologaneng le ditšhaba tsa temothuo tse di tlhomameng".[3]

Lefoko millet le tswa mo lefokong la Sefora sa bogologolo millet, millot go tswa mo lefokong la Selatine millium, 'millet', kwa bofelong go tswa mo lefokong la Proto-Indo-European *mele-, 'to crush'.[6]

Dikarolo tsa yone

[fetola | Fetola Motswedi]

Millet ke dijo tsa dithoro tse di nang le dithoro tse dinnye tse di jewang gangwe fela ka ngwaga tse di jewang ka nako ya fa go le mogote mme e le tsa lelapa la ditlhatshana. Di kgona go itshokela komelelo le maemo a mangwe a bosa a a feteletseng mme di na le dikotla tse di tshwanang le tsa dithoro tse dingwe tse dikgolo.[7][8]

Mohuta wa Lebelebele wa Finger

Ditso tsa thuno ya diphologolo

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka ngwaga wa sekete, makgolo a supa le masome matlhano le boraro (1753), Carl Linnaeus o ne a tlhalosa mogokare wa foxtail e le Panicum italicum. Finger millet e ne ya tlhalosiwa jaaka Eleusine coracana ke Joseph Gaertner ka ngwaga wa sekete,makgolo a supa la masome a robabobedi le borobabobedi (1788).[9]Ka ngwaga wa sekete,makglo a robabobedi le lesome le bobedi (1812), Palisot de Beauvois o ne a phutha ditlhopha di le mmalwa go nna Setaria italica.[10]

Mofuta wa Pennisetum o ne wa kgaoganngwa ke Otto Stapf ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a mararo le bone (1934) mo karolong ya penicillaria, ka mefuta e le masome a mararo le bobedi go akaretsa le e e lengwang, le dikarolo tse dingwe di le nne. Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a supa le bosupa (1977), J. Brunken le badirimmogo ba ne ba kgaoganya P. violaceum ya naga jaaka karolo ya mofuta wa P. glaucum (pearl millet).[10]

Tlhagelelo

[fetola | Fetola Motswedi]

Phylogeny

[fetola | Fetola Motswedi]

Lebelebele la amana thata le mabele le mmidi ka fa gare ga PACMAD clade ya ditlhatshana,[11]le kgakala thata le dithoro tsa BOP clade jaaka korong

Mo teng ga Panicoideae, sorghum (great millet[4]) e mo morafeng wa Andropogoneae, fa pearl millet, proso, foxtail, fonio, little millet, sawa, Japanese barnyard millet le kodo di mo morafeng wa Paniceae.[12]Mo teng ga Chloridoideae, finger millet e mo morafeng wa Cynodonteae, fa teff e le mo morafeng wa Eragrostideae.[12]

Tlhatlhobo

[fetola | Fetola Motswedi]

Mefuta e e farologaneng ya lebelebele ga e amane thata. Tsotlhe ke maloko a lelapa la Poaceae (matlhare), mme ke a ditso tse di farologaneng le ditlhopha tse dinnye. Lebelebele le le jalwang thata ke:[13]

Morafe wa Eragrostideae mo lelapeng la Chloridoideae:

  • Eleusine coracana: Finger millet
  • Eragrostis tef: Teff; gantsi ga e tsewe e le millet[14]
  • Lotso lwa Paniceae mo lelapeng la Panicoideae:
  • Mofuta wa Panicum:
  • Panicum miliaceum: Proso millet (common millet, broomcorn millet, hog millet, kgotsa white millet, gape e itsiwe e le baragu ka Se-Kannada, panivaragu ka Se-Tamil)
  • Panicum sumatrense: Thwane e nnye
  • Panicum hirticaule: Sonoran millet, e e jalwang kwa borwabophirima jwa Amerika
  • Cenchrus americanus: Pearl millet
  • Setshwantsho se se gaufi sa pearl millet
  • Pearl millet (Cenchrus americanus)
  • Setaria italica: Foxtail millet, Italian millet, panic
  • Genus Digitaria: e botlhokwa go le gonnye jaaka dijalo[14]
  • Digitaria exilis: e itsiwe e le fonio e tshweu, fonio millet, le reise e e tshwerweng ke tlala kgotsa reise ya acha
  • Digitaria iburua: Fonio e ntsho
  • Digitaria compacta: Raishan, e e lengwang kwa Dithabeng tsa Khasi kwa bokonebotlhaba jwa India
  • Digitaria sanguinalis: Polish millet
  • Mofuta wa Echinochloa: ka kakaretso, maloko a mofuta ono a bidiwa barnyard grasses kgotsa barnyard millets
  • Echinochloa esculenta: Sejapane se se bidiwang barnyard millet
  • Echinochloa frumentacea: Indian barnyard millet
  • Echinochloa stagnina: Burgu millet
  • Echinochloa crus-galli: Bojang jo bo tlwaelegileng jwa kwa jarateng (kgotsa bojang jwa cockspur)
  • Paspalum scrobiculatum: Kodo millet
  • Setshwantsho se se gaufi sa kodo millet
  • Kodo millet (Paspalum scrobiculatum)
  • Mofuta wa Urochloa (o pele o neng o bidiwa Brachiaria)
  • Urochloa deflexa: Guinea millet
  • Urochloa ramosa: Browntop millet, kwa borwa jwa India[15]
  • Spodiopogon formosanus: Taiwan oil millet, e e fitlhelwang kwa Taiwan[14]
  • Lotso lwa Andropogoneae, gape le mo lelapeng la Panicoideae:
  • Sorghum bicolor: Sorghum; gantsi e tsewa e le sejalo sa dithoro se se farologaneng le tse dingwe, mme ka dinako tse dingwe e bidiwa gore ke millet e kgolo
  • Coix lacryma-jobi: Dikeledi tsa ga Jobe, gape e itsiwe jaaka adlay millet[14]

Go tsenngwa mo gae le go anama

[fetola | Fetola Motswedi]

Go jalwa ga lebelebele le le tlwaelegileng jaaka sejalo se se omeletseng sa ntlha kwa Asia Botlhaba go ne ga dirwa ka ntlha ya gore e kgona go emelana le komelelo,mme seno se ne sa akantshiwa gore se thusitse go anama ga yone.[16]Mefuta ya Asia ya millet e ne ya tswa kwa China go ya kwa kgaolong ya Lewatle le Lentsho la Yuropa ka 5000 BC.[17]

Lebelebele le ne le gola kwa nageng kwa Greece go sale gale ka 3000 BC, le dikontini tsa poloko ya bontsi tsa millet di fitlhetswe go tswa go Late Bronze Age kwa Macedonia le bokone jwa Greece.[18]Hesiod o bolela gore "ditedu di gola go dikologa mabele, a batho ba a jalang ka selemo".Lebelebele le kwadilwe mmogo le korong mo ngwagakgolong wa boraro BC ke Theophrastus mo Enquiry into Plants ya gagwe.[19]

Asia Botlhaba

[fetola | Fetola Motswedi]

Mefuta ya Proso millet (Panicum miliaceum) le foxtail millet (Setaria italica) e ne e le dijalo tsa botlhokwa tse di simolotseng ka Early Neolithic ya China. [16]Dingwe tsa bosupi tsa pele tsa temo ya millet kwa China di ne tsa fitlhelwa kwa Cishan, koo proso millet husk phytoliths le dikarolo tsa biomolecular di ileng tsa supiwa dingwaga di ka nna 10,300 -8,700 tse di fetileng mo dipitleng tsa polokelo mmogo le masalela a dipit-houses, letsopa, le didiriswa tsa matlapa tse di amanang le temo ya millet. Bosupi jwa kwa Cishan jwa gore go ne go na le mmidi wa foxtail bo simolotse dingwaga di ka nna 8,700 tse di fetileng.[16]Noodles tse di dirilweng go tswa mo mefuteng e mebedi ya millet di ne tsa fitlhelwa ka ngwaga wa dikete tse pedi le botlhano (2005) ka fa tlase ga sekotlolo sa letsopa sa dingwaga di le 4,000 se se nang le di-noodle tse di bolokilweng sentle kwa lefelong la Lajia la thutafatshe kwa bokone jwa China; go ne ga twe ke bosupi jwa bogologolo jwa di-noodle tsa millet kwa China, [20]mme ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome (2010) babatlisisi ba bangwe ba China ba ne ba belaela mokgwa wa go dira dilo wa ngwaga wa dikete tse pedi le botlhano (2005), ba botsa gore a di-noodle di ne di dirilwe ka millet.[21] Ka nako ya Late Neolithic le Bronze Age, bontsi jwa dithoro tse di neng di jewa ka nako ya kgaolo ya Zhengluo (Henan ya segompieno) ya China e ne e le mofuta wa foxtail millet le proso millet.Ditlhamane tsa Se-China di bolela fa Shennong, mmusimogolo wa China, le Hou Ji, yo leina la gagwe le rayang Lord Millet, e le bone ba neng ba dira gore go nne le tswine ya mabele.[22]

Baithutatlholego ba paleoethnobotanists ba bone bosupi jwa go jalwa ga lebelebele kwa Korean Peninsula e e simolotseng ka nako ya letsopa la Middle Jeulmun (mo e ka nnang ka 3500 ⁇ 2000 BC).[23]Millet e ne ya tswelela go nna karolo e e botlhokwa mo temothuong e e tseneletseng, e e nang le dijalo tse di farologaneng tsa motlha wa letsopa wa Mumun (mo e ka nnang ka 1500 ⁇ 300 BC) kwa Korea.Ditlhare tsa Millets le bagologolwane ba tsone ba naga, jaaka bojang jwa barnyard le bojang jwa panic, le tsone di ne di lengwa kwa Japane ka nako ya Jōmon nako nngwe morago ga 4000 BC.[23]

Lefatshe la India

[fetola | Fetola Motswedi]

Go dumelwa fa mmidi o monnye (Panicum sumatrense) o ne wa ruisiwa mo e ka nnang ka 3000 BC mo kontinenteng ya India le mmidi wa Kodo (Paspalum scrobiculatum) mo e ka nnang ka 3700 BC, gape mo kontinenteng ya India. [24]Mofuta wa lebelebele la Pearl e ne e gorogile kwa Indian subcontinent ka 2000 BC go 1700 BC.Browntop millet (Urochloa ramosa) e ka nna ya bo e ne ya ruisiwa kwa Deccan gaufi le tshimologo ya mileniamo wa boraro pele ga Keresete mme ya anama go ralala India, le fa e ne ya emisediwa ke lebelebele tse dingwe moragonyana.Temo ya mofuta wa lebelebele la Finger e ne ya anama go ya kwa India Borwa ka 1800 BC.Lebelebele le farologaneng di umakilwe mo dingwalong dingwe tsa Yajurveda, di supa foxtail millet (priyaṅgu), Barnyard millet (aṇu) le black finger millet (śyāmāka), go supa gore temo ya millet e ne e diragala ka 1200 BC kwa India.[25]

Mofuta wa lebelebele wa Finger le tlholegile kwa dithabeng tsa Afrika Botlhaba mme e ne ya ruisiwa pele ga sekete sa boraro sa dingwaga BC.Mofuta wa lebelebele la Pearl (Pennisetum glaucum) e ne ya lemelwa kwa kgaolong ya Sahel ya Afrika Bophirima go tswa mo Pennisetum violaceum.[26]Bosupi jwa bogologolo jwa thutamarope mo Afrika bo akaretsa dilo tse di fitlhetsweng kwa Birimi kwa bokone jwa Ghana (1740 cal BC) le Dhar Tichitt kwa Mauritania (1936 ⁇ 1683 cal BC) le mokgatšha wa Tilemsi kwa tlase kwa Mali (2500 go ya 2000 cal BC).[26]Dithuto tsa isozymes di supa gore go ruisiwa go diragetse kwa bokonebotlhaba jwa Noka ya Senegal kwa bophirima jo bo kgakala jwa Sahel le ka fa go solofetsweng ka 6000 BC.[26]

Broomcorn kgotsa proso millet (Panicum miliaceum) e ne ya tla kwa Yuropa go tswa kwa Asia Botlhaba go sale gale mo lekgolong la bo lesome le bosupa la dingwaga BC kwa Vinogradnyi Sad, Ukraine (e jaanong e leng Mykolaiv Oblast).[27]Mo e ka nnang ka 1500 BC e ne ya fitlha kwa Italy le borwabotlhaba jwa Yuropa; mo e ka nnang ka 1400 BC e ne ya fitlha kwa bogareng jwa Yuropa, mme go tloga ka 1200 BC, e ne ya fitlha kwa bokone jwa Jeremane.[28]

Mofuta wa lebelebele la Pearl ke nngwe ya dijalo tse pedi tse dikgolo tsa naga e e omileng (mmogo le sorghum [29]) mo dikgaolong tsa temothuo tse di omileng, tse di humanegileng, tse di sa ungweng thata tsa Aforika le borwabotlhaba jwa Asia. Millet ga se fela gore e siametse mmu o o bokoa, o o omeletseng o o sa ungweng, mme gape e ka ikanngwa go feta dijalo tse dingwe tsa dithoro mo maemong a.

Le fa go ntse jalo, di-millet di kgona go gola sentle fa di le dintsi e bile di le bongola. Go ya ka heketara, ntshokuno ya dithoro tsa millet e ka nna kgolo ka makgetlo a le pedi go ya go a le dile nne fa go dirisiwa nosetso le ditlaleletso tsa mmu. Mefuta e e tokafaditsweng ya millet e e kgonang go emelana le malwetse e ka oketsa thobo ya polasi thata. Dinaga tse di humanegileng di ile tsa dirisana mmogo go tokafatsa thobo ya mabele. Ka sekai, 'Okashana 1', e leng mofuta o o neng wa dirwa kwa India go tswa mo mefuteng ya millet e e tlhogang ka tlholego kwa Burkina Faso, o ne wa ntsha thobo e e menaganeng gabedi. Mofuta ono o ne wa tlhophiwa gore o dirwe diteko kwa Zimbabwe. Go tswa foo e ne ya isiwa kwa Namibia, kwa e neng ya gololwa gone ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe(1990) mme ya amogelwa ka matlhagatlhaga ke balemirui. 'Okashana 1' e ne ya nna mofuta o o tumileng thata kwa Namibia, e leng naga e le nngwe fela e e seng ya kwa Sahel e kwa go yone pearl millet, e e itsegeng e le mahangu, e leng sejo se se botlhokwa thata mo badirising. 'Okashana 1' e ne ya tsenngwa mo Chad. Mofuta ono o tokafaditse thobo ya one thata kwa Mauritania le Benin.[30]

Ka kopo ya Puso ya India ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018), Mokgatlho wa Dijo le Temothuo wa Ditšhaba tse di Kopaneng o ne wa itsise gore ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro (2023) ke Ngwaga wa Boditšhabatšhaba wa Dikgofa.[31]

Diji le malwetse

[fetola | Fetola Motswedi]

Lebelebele le ka senngwa ke diji tse dintsi, go akaretsa di-corn borer, di-stemborers, di-caterpillar tsa dintshi tse dintsi mo malapeng a Erebidae le Noctuidae, di-millet midge, mefuta e mentsi ya dintshi mo Muscidae, mmogo le di-Hemipteran bugs tsa malapa a le mantsi go akaretsa di-aphid, le mefuta ya di-thrips, di-beetle, le tsie.[32]

Mangwe a malwetse a mantsi a a tshwaetsang lebelebele ke malwetse a a masisi a a bakwang ke di-fungus a a jaaka anthracnose, blast, go bola ga magala, downy mildew, ergot, mouta wa dithoro, ruse le go bola ga di-sheath. Gantsi malwetse a a bakwang ke baketeria ga a masisi thata; a akaretsa le go ruruga ga matlhare ka ntlha ya baketeria, go ruruga ga matlhare le go ruruga ga matlhare. Malwetse a a bakwang ke dibaerase gantsi ga a masisi thata, ntle fela le malwetse a le mmalwa a a tshwanang le baerase ya mmidi, baerase ya mmidi wa mosaic, baerase ya mmidi o mohibidu wa sorghum, le baerase ya mmidi wa streak.[33]

Batlhagisi ba bagolo ba millet

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022), ntshokuno ya lefatshe lotlhe ya lebeleble e ne e le ditone di le dimilione di le 30,9. India ke yone e e di gogang kwa pele mo go tlhagiseng millet mo lefatsheng lotlhe, ka ditone di le dimilione di le 11,8 tse di jalwang ngwaga le ngwaga - e leng diperesente di le 38 tsa palogotlhe ya dijo tse di lengwang mo lefatsheng lotlhe e bile e batla e feta tse di tlhagisiwang ke dinaga tse dingwe tse di bapileng le yone go menagane gararo. Dinaha tse robong tse setseng tse hlahisang tse 10 tse hodimo di Afrika, ho tloha Niger (ka ditone tse 3.7 milione) ho ya Chad (0.7 milione); mokhelo feela ke China, e leng ya boraro tlhahisong ya lefatshe, ka ditone tse 2.7 milione. [34]

Dipatlisiso

[fetola | Fetola Motswedi]

Dipatlisiso ka lebelebele di dirwa ke International Crops Research Institute for the Semi-Arid Tropics (ICRISAT) le ICAR-Indian Institute of Millets Research [35]kwa Telangana, India, le ke United States Department of Agriculture's Agricultural Research Service kwa Tifton, Georgia, United States. [36]

Jaaka dijo le dino

[fetola | Fetola Motswedi]

Go jewa ga lebelebele jaaka dijo go farologana mo dikarolong tse di farologaneng tsa lefatshe, mme go jewa ga tsone go kwa godimo go gaisa kwa Afrika Bophirima. Lebelebele le na le botlhokwa jwa selegae jaaka sejo mo dikarolong tsa dinaga dingwe, jaaka China, India, Burma le Korea Bokone.[16]

Lebelebele ke sejo se se botlhokwa mo kgaolong ya Sahel ya Afrika, se se dirang karolo e kgolo ya palogotlhe ya dijo tsa dithoro mo Burkina Faso, Chad le Gambia. [16]E ka silwa mme ya tswakanngwa le mashi go dira fura le brukina.Dinaga tse di mo Aforika kwa lebelebele e leng motswedi o mogolo wa dijo di akaretsa Niger le Namibia koo e bopang 65% ya dithoro tse di jewang; e botlhokwa, gape, kwa Mali, Senegal, Ethiopia, Nigeria le Uganda. Lebelebele le botlhokwa mo dikarolong tse di omileng tsa dinaga tse dingwe tse dintsi, segolo thata kwa botlhaba le bogare jwa Aforika, le kwa dinageng tsa bokone tsa lobopo lwa Aforika Bophirima. Dino tse di bedisitsweng di dirwa ka millet mo dikgaolong tse di tshwanang.[37]

Kwa Ukraine, go ralala ditso, lebelebele le ne e le selo se se tlwaelegileng mo dijong tsa Ba-Kossack ba kwa Zaporozhye, e le mofuta wa mmidi o o bidiwang kulish. Sejo se, se dirilwe ka leelebele, se jewa le merogo e e gadikilweng le nama, e apeilwe mo pitseng, e santse e le karolo ya dijo tsa segompieno tsa Se-Ukraine. Kwa Jeremane, e jewa e le monate, sekao ka mashi le meretlwa ka nako ya sefitlholo.[38]Kwa Russia, millet porridge [ru] le yone e ntse e tlwaelegile e bile e rotloediwa ka ntlha ya melemo ya yone mo boitekanelong.Go tlwaelegile thata go ja sejo se se dirilweng ka mmidi se se dirilweng ka momela. Kwa Lipetsk Oblast, dijo tsa letsatsi le letsatsi tse di dirilweng ka millet di akaretsa chichi (Russian: чичи), e e leng di-fritter tsa lebelebele.[39]

Mmidi o jewa thata kwa India mme gantsi o tsenngwa mo dijong jaaka bupi, le fa gone go jewa ga one go fokotsega. 65] Kwa Karnataka, kwa India, tholo ya monwana e dirwa bogobe jo bo sephaphathi jwa ragi rotti[66] le dikgolokwe tsa bogobe jwa ragi mudde.Kwa Himalaya, go akaretsa kwa Nepal, Sikkim, le Darjeeling, millet e bedisiwa go nna dino tse di tagang jaaka tongba le raksi.[ 68][69] Lebelebele ke selo se segolo se se dirisiwang mo bánh đa kê, sejo se se monate sa kwa Vietnam. E na le llaga ya lebelebele e e thubagantsweng le dinawa tsa mung tse di kgabisitsweng ka nama e e omisitsweng ya kokonate e e phuthetsweng mo khekheng ya raese e e borethe.[40]

Jaaka dijo tsa diphologolo

[fetola | Fetola Motswedi]

Ka dinako tse dingwe mmidi o dirisiwa jaaka sejalo sa furu, go dira dijo tsa diphologolo. Fa go bapisiwa le sorghum ya furu, diphologolo go akaretsa dikwana di nna le bokete jwa mmele ka bonako mo millet, mme e na le tshwaetso e e botoka ya bojang kgotsa silage, le fa e ntsha mateng a a omileng a mannye. Lebelebele ga e na asiti ya prussic e e botlhole, e ka dinako tse dingwe e fitlhelwang mo sorghum.Go gola ka bonako ga millet go dira gore go nne motlhofo go e dirisa jaaka sejalo sa mafulo. Balemirui ba ka nna ba leta go fitlha go nna le bongola jo bo lekaneng kwa bofelong jwa dikgakologo / selemo pele ga ba ka bo dirisa. E siametse go nosetsa fa go tlhokagala go fetsa leruo.[41]

Lebelebele e na le dikotla tse di tshwanang le tsa dithoro tse di tlwaelegileng tse di jaaka korong le reise. Gape di na le poroteine e ntsi, faeba, calcium, iron, le zinc.[42]

Lebelebele e na le dikotla tse di dirang gore mmele o se ka wa kgona go sila dijo le go di dirisa sentle. Go ja dijo tse dintsi tse di nang le mmidi go ka nna ga dira gore goitere e aname thata kwa metseselegaeng ya Afrika le Asia. Antinutrients e ka fokotswa ka mekgwa ya go dira jaaka malting, milling, go apaya, le fermentation.[43]

Batho ba ba tlhokang go ja dijo tse di senang gluten ka ntlha ya malwetse a a amanang le gluten jaaka bolwetse jwa pelo, go se utlwe sentle ga gluten le allergy ya korong,ba ka emisetsa dithoro tse di nang le gluten mo dijong tsa bone ka millet.Go santse go na le kotsi ya kgotlelo ka dithoro tse di nang le gluten.[44]

  1. ↑ "Definition of millet". Oxford Dictionaries. Oxford University. Retrieved 21 July 2017.
  2. ↑ McDonough, Cassandrea M.; Rooney, Lloyd W.; Serna-Saldivar, Sergio O. (2000). "The Millets". Food Science and Technology: Handbook of Cereal Science and Technology. 99 (2nd ed.). CRC Press: 177–210.
  3. 1 2 Cherfas, Jeremy (23 December 2015). "Millet: How A Trendy Ancient Grain Turned Nomads Into Farmers". National Public Radio. The Salt. Retrieved 4 May 2018
  4. 1 2 BSBI List 2007 (xls). Botanical Society of Britain and Ireland. Archived from the original (xls) on 26 June 2015. Retrieved 14 December 2021.
  5. ↑ "Annex II: Relative importance of millet species, 1992–94". The World Sorghum and Millet Economies: Facts, Trends and Outlook. Food and Agriculture Organization of the United Nations. 1996. ISBN 978-92-5-103861-1. Archived from the original on 5 February 2019. Retrieved 8 July 2005
  6. ↑ "millet (n.)". Online Etymology Dictionary. Retrieved 3 January 2025.
  7. ↑ Fahad, Shah; Bajwa, Ali A.; Nazir, Usman; Anjum, Shakeel A.; Farooq, Ayesha; et al. (29 June 2017). "Crop Production under Drought and Heat Stress: Plant Responses and Management Options". Frontiers in Plant Science. 8 1147. Bibcode:2017FrPS....8.1147F. doi:10.3389/fpls.2017.01147. PMC 5489704. PMID 28706531
  8. ↑ Patan, Shaik Sha Valli Khan; Vallepu, Suneetha; Shaik, Khader Basha; Shaik, Naseem; Adi Reddy, Nanja Reddy Yellodu; Terry, Randall G.; Sergeant, Kjell; Hausman, Jean François (2024). "Drought resistance strategies in minor millets: a review". Planta. 260 (1) 29. Bibcode:2024Plant.260...29P. doi:10.1007/s00425-024-04427-w. ISSN 0032-0935. PMID 38879859.
  9. ↑ "Eleusine coracana (finger millet)". CABI. 2019. doi:10.1079/cabicompendium.20674. Retrieved 3 January 2025.
  10. 1 2 House, L. R. (1995). "Sorghum and millets: History, taxonomy, and distribution". In Dendy, David A.V. (ed.). Sorghum and Millets: Chemistry and Technology (PDF). St. Paul, Minnesota: American Association of Cereal Chemists. pp. 1–9.
  11. ↑ Grass Phylogeny Working Group II (2012). "New grass phylogeny resolves deep evolutionary relationships and discovers C4 origins". New Phytologist. 193 (2): 304–312. Bibcode:2012NewPh.193..304.. doi:10.1111/j.1469-8137.2011.03972.x. hdl:2262/73271. ISSN 0028-646X
  12. 1 2 Soreng, Robert J.; Peterson, Paul M.; Zuloaga, Fernando O.; Romaschenko, Konstantin; Clark, Lynn G.; et al. (2022). "A worldwide phylogenetic classification of the Poaceae (Gramineae) III: An update". Journal of Systematics and Evolution. 60 (3): 476–521. Bibcode:2022JSyEv..60..476S. doi:10.1111/jse.12847.
  13. ↑ Taylor, John R.N.; Duodu, Kwaku G., eds. (2019). Sorghum and Millets: Chemistry, Technology, and Nutritional Attributes (2nd ed.). Elsevier. p. 3. ISBN 978-0-12-811527-5.
  14. 1 2 3 4 "Sorghum and millet in human nutrition". Food and Agriculture Organization of the United Nations. 1995. Archived from the original on 1 October 2018. Retrieved 7 January 2012.
  15. ↑ "Browntop Millet" (PDF). United States Department of Agriculture. Archived (PDF) from the original on 9 October 2022. Retrieved 1 April 2018
  16. 1 2 3 4 5 Lu, H.; Zhang, J.; Liu, K. B.; Wu, N.; Li, Y.; et al. (2009). "Earliest domestication of common millet (Panicum miliaceum) in East Asia extended to 10,000 years ago". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 106 (18): 7367–7372. Bibcode:2009PNAS..106.7367L. doi:10.1073/pnas.0900158106. PMC 2678631. PMID 19383791.
  17. ↑ Lawler, A. (2009). "Bridging East and West: Millet on the move". Science. 325 (5943): 942–943. doi:10.1126/science.325_940. PMID 19696328
  18. ↑ Nesbitt, Mark; Summers, Geoffrey (January 1988). "Some Recent Discoveries of Millet (Panicum miliaceum L. and Setaria italica (L.) P. Beauv.) at Excavations in Turkey and Iran". Anatolian Studies. 38 (38): 85–97. doi:10.2307/3642844. JSTOR 3642844. S2CID 84670275. Archived from the original on 16 August 2023. Retrieved 25 February 2019
  19. ↑ Theophrastus; Arthur Hort (1916). Enquiry into plants and minor works on odours and weather signs, with an English translation by Sir Arthur Hort, bart.
  20. ↑ "Oldest noodles unearthed in China". BBC News. 12 October 2005.
  21. ↑ Sabban, Françoise (27 July 2012). "Une controverse scientifique en Chine sur l'origine des pâtes alimentaires". Carnets du Centre Chine.
  22. ↑ Yang, Lihui; et al. (2005). Handbook of Chinese Mythology. Oxford University Press. pp. 70, 131–135, 198. ISBN 978-0-19-533263-6.
  23. 1 2 Crawford, Gary W.; Lee, Gyoung-Ah (2003). "Agricultural Origins in the Korean Peninsula". Antiquity. 77 (295): 87–95. doi:10.1017/s0003598x00061378. S2CID 163060564.
  24. ↑ Pokharia, Anil K.; Kharakwal, Jeewan Singh; Srivastava, Alka (February 2014). "Archaeobotanical evidence of millets in the Indian subcontinent with some observations on their role in the Indus civilization". Journal of Archaeological Science. 42: 442–455. Bibcode:2014JArSc..42..442P. doi:10.1016/j.jas.2013.11.029.
  25. ↑ Roy, Mira (2009). "Agriculture in the Vedic Period" (PDF). Indian Journal of History of Science. 44 (4): 497–520. Archived (PDF) from the original on 9 October 2022
  26. 1 2 3 D'Andrea, A. C.; Casey, J. (2002). "Pearl Millet and Kintampo Subsistence". The African Archaeological Review. 19 (3): 147–173. doi:10.1023/A:1016518919072. JSTOR 25130746. S2CID 162042735. Retrieved 18 May 2024
  27. ↑ Dal Corso, Marta; Pashkevych, Galyna; Filipović, Dragana; Liu, Xinyi; Motuzaite Matuzeviciute, Giedre; Stobbe, Astrid; Shatilo, Ludmila; Videiko, Mihail; Kirleis, Wiebke (1 December 2022). "Between Cereal Agriculture and Animal Husbandry: Millet in the Early Economy of the North Pontic Region". Journal of World Prehistory. 35 (3): 321–374. doi:10.1007/s10963-022-09171-1.
  28. ↑ "Millet in the Bronze Age: A Superfood conquers the World". Kiel University. 21 January 2025. Retrieved 21 January 2025.
  29. ↑ Masaka, Johnson; Chohunoita, Collen; Mupfiga, Elvis (1 January 2021). "Soil moisture, dryland sorghum ( Sorghum bicolor L.) growth and grain yield responses to in-field rain water harvesting tillage methods". Cogent Food & Agriculture. 7 (1) 1925004. Bibcode:2021CogFA...725004M. doi:10.1080/23311932.2021.1925004. ISSN 2331-1932.
  30. ↑ ICRISAT. "A New Generation of Pearl Millet on the Horizon". The World Bank. Archived from the original on 4 December 2010.
  31. ↑ "International Year of Millets 2023 - IYM 2023". Food and Agriculture Organisation. Retrieved 21 December 2022
  32. ↑ Kalaisekar, A. (2017). Insect pests of millets: systematics, bionomics, and management. London: Elsevier. ISBN 978-0-12-804243-4. OCLC 967265246
  33. ↑ Das, I.K.; Nagaraja, A.; Tonapi, Vilas A. (March 2016). "Diseases of millets". Indian Farming. 12: 41–45
  34. ↑ "FAOSTAT". www.fao.org. Archived from the original on 12 November 2016. Retrieved 28 February 2024
  35. ↑ "Indian Institute of Millets Research". millets.res.in. Retrieved 17 September 2021
  36. ↑ Hanna, W.; Wilson, J. "Pearl Millet Hybrids for Grain". USDA-ARS. Retrieved 30 July 2021.
  37. ↑ Hassan, Z. M.; Sebola, N. A.; Mabelebele, M. (29 March 2021). "The nutritional use of millet grain for food and feed: a review". Agriculture & Food Security. 10 (1): 16. Bibcode:2021AgFS...10...16H. doi:10.1186/s40066-020-00282-6. ISSN 2048-7010. PMC 8005370. PMID 33815778
  38. ↑ "Süßer Hirsebrei mit Milch und Beeren" [Sweet Millet Porridge with Milk and Berries]. eat.de (in German). Retrieved 2 January 2025.
  39. ↑ "Рязанские чичи, сыроеги и калинники" [Ryazan chichi, syryogi and viburnum]. Рязанские ведомости (Ryazan News) (in Russian). 4 April 2019.
  40. ↑ "Bánh đa kê - món quà vặt của người Hà Nội" [Rice paper rolls - a snack of Hanoi people] (in Vietnamese). Retrieved 7 December 2018.
  41. ↑ Lonewood Trust. "Shirohie Millet Growing Guide" (PDF). Archived (PDF) from the original on 9 October 2022. Retrieved 7 November 2013.
  42. ↑ Saleh, Ahmed S.M.; Zhang, Qing; Chen, Jing; Shen, Qun (2013). "Millet Grains: Nutritional Quality, Processing, and Potential Health Benefits". Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety. 12 (3): 281–295. doi:10.1111/1541-4337.12012. ISSN 1541-4337.
  43. ↑ Boncompagni, Eleonora; Orozco-Arroyo, Gregorio; Cominelli, Eleonora; Gangashetty, Prakash Irappa; Grando, Stefania; Zu, Theophilus Tenutse Kwaku; Daminati, Maria Gloria; Nielsen, Erik; Sparvoli, Francesca (1 June 2018). "Antinutritional factors in pearl millet grains: Phytate and goitrogens content variability and molecular characterization of genes involved in their pathways". PLOS ONE. 13 (6) e0198394. Bibcode:2018PLoSO..1398394B. doi:10.1371/journal.pone.0198394. ISSN 1932-6203. PMC 5983567. PMID 29856884.
  44. ↑ Saturni, Letizia; Ferretti, Gianna; Bacchetti, Tiziana (14 January 2010). "The Gluten-Free Diet: Safety and Nutritional Quality". Nutrients. 2 (1): 16–34. doi:10.3390/nu2010016. ISSN 2072-6643. PMC 3257612. PMID 22253989.