Jump to content

Letsha la Amaramba

Go tswa ko Wikipedia
Letsha la Amaramba

Letsha la Amaramba (Sepotokisi: Lago Amaramba) ke letsha le le seng boteng kwa Mozambique, gaufi le molelwane wa Malawi. E mo setlhoeng sa Nyasa, e kwa bokone jwa Letsha la Chiuta.[1]Makadiba a kgaogantswe ke motlhaba wa motlhaba mme go na le kanale e e golaganyang makadiba a mabedi ano. Ka fa letlhakoreng la bophirima la mosele, tsela ya metsi e e golaganyang e itsege jaaka Noka ya Msambiti fa ka fa letlhakoreng la botlhaba, e itsege jaaka Noka ya Lugenda.[2]Letsha la Amaramba le golaganngwa ka dinako tse di rileng le Noka ya Lugenda, e leng molatswana wa Noka ya Ruvuma.[3]

Thutafatshe

[fetola | Fetola Motswedi]

Letsha la Amaramba ke karolo ya motlhaba le karolo ya metsi a a bulegileng a a anameng mo lefelong lotlhe la diheketara di le dikete di robabobedi le masome a mararao le botlhano (diheketara di le 20 600). Lefelo la metsi a a bulegileng le dira diheketara di le dikete tse nne le masome a mararo le botlhano (diheketara di le 10 700) mme lefatshe la motlhaba kgotsa le le motlhaba le dira diheketara di le 4 000 (diheketara di le 9 900). E bofilwe mo teng ga ditekanyetso tsa thutafatshe tsa 14°22′00′′S 35°52′00′′E le 14°40′00′′S 35°58′00′′E botelele jwa dimitara di le makgolo a marataro le masome a mararo le botlhano (2,083 ft).

Letsha leno le le bopilweng mo lefelong le le seng boteng, le na le motlhaba kafa letlhakoreng le le kwa borwa le kwa botlhaba. Letsha le le lekanya dikilometara di le 35.25 (21.90 mi) ka boleele ka palogare ya bophara jwa dikilometara di le 1.2 (0.75 mi). Bontsi jwa nako, e mo N.N.E. le S.S.W.[4]Ntlha e e kwa bokone ya letsha leno e na le W.N.W. ka bophara jwa dimetara di le makgolo a matlhano le masome a matlhano go ya go dimetara di le makgolo a supa le masome a mararo.[5]Diponagalo fela tse di bonalang kwa botlhaba jwa letsha ke dithota, tse di kgaoganeng le tse dingwe, tse di bidiwang Mitumbi, Mero, Mangombo, Chikalulu le Lipembegwe.[6]

Mogopolo wa yone wa go ntsha metsi o mo Malawi ka bontlhabongwe ka molatswana o monnye o o tsenang mo letsheng kwa ntlheng ya one e e kwa borwa. Kwa ntlheng ya yone e e kwa godimo, Letsha la Chiuta le le fepa ka mosele o o boleele jwa dikilometara di le robabongwe o o golaganyang. Ka paka ya dipula, makadiba a mabedi a nna bontsi bo le bongwe jwa lefelo le le anameng la metsi. Motswedi wa letsha o isa kwa Nokeng ya Lugenda, e e kopanang le Noka ya Rovuma, e leng thulaganyo e tona ya dinoka.[3]Letsha la Amaramba le bontsha ntlha ya noka e e bulegileng. Le fa go ntse jalo, letsha le na le bophara jo bo tshesane fa le bapisiwa le Letsha la Chiuta le le kwa godimo le le nang le popego ya khutlotharo.[7]

Letsha le fana ka metsi a hlwekileng, diprotheine le dipalangwa tsa kahare tsa naha bakeng sa batho ba sebakeng. Ka paka ya morwalela ya ngwaga le ngwaga, makadiba a a kopaneng a nontsha lefatshe ka go tlhoma seretse se se humisang.[8]

Dimela le diphologolo

[fetola | Fetola Motswedi]

Thulaganyo ya letsha (bobedi Chiuta le Amaramba) e ne e na le mo nakong e e fetileng botshelo jo bo humileng thata jwa naga mme ka nako ya ntwa ya selegae e ne ya boga go tsomiwa thata le go tsomiwa. Diphologolo tsa metsi mo letsheng le tsone di ne tsa boga ka ntlha ya go tshwara ditlhapi go feta selekanyo go go bakilweng ke bafaladi ba ba tswang kwa Malawi.[8]Morago ga tshenyo eno, Letlole la Lefatshe Lotlhe la Tlhago (WWF) le Oxfam GB di ne tsa simolola dikgato tsa go emisa ditiro tse di seng ka fa molaong. Mokgwa wa go tsaya karolo o o akaretsang batho ba lefelo leo, puso ya selegae le ya porofense le Khomišene ya Tshireletso ya Lebopo, o ne wa tlhamiwa go samagana le dintlha tse di sa siamang tsa ikholoji tse di tlhodilweng mo nakong e e fetileng, ka maikaelelo a go tokafatsa tlhagiso go tswa mo thulaganyong ya letsha kwa ntle ga go dirisa metswedi ya letsha go feta selekanyo.[8]

Dikgato tsa tsosoloso

[fetola | Fetola Motswedi]

Lenaneo la dingwaga di le tlhano le le akanyeditsweng go tsosolosa metswedi ya thulaganyo ya tikologo ya kgaolo ya Letsha la Chiuta-Amaramba, ka mokgwa wa go tsaya karolo, le akaretsa dikgato di le mmalwa.[8] Ya ntlha ya tse ke go thibela tiriso e e feteletseng ya metswedi le go tlhagisa dikgato tsa go oketsa ntshodikuno go tokafatsa maemo a ikonomi a baagi ba ba atlegang mo metsweding ya letsha. Go tlhoma lefelo la semmuso la go sireletsa letsha kwa Letsheng la Chiuta-Amaramba go ne go tla boloka ditlhapi le dinonyane tsa metsi tsa letsha mme go ne go tla oketsa ditsompelo tsa metsi gore di dirisiwe ka tshwanelo ke baagi ba lefelo leo. Se sengwe gape se se botlhokwa e tla nna go tlhoma ditshekatsheko le ditekanyo mo boleng le bontsi jwa ditlhagiswa tse di tlosiwang mo letsheng. Tshireletso ya kgaolo ya sekgwa e e dikologileng ka mokgwa o o maleba wa taolo ya diphologolo tsa naga e tla letla go farologanya mefuta ya diphologolo tsa naga e e tla rotloetsang popego ya motheo ya matshelo a kwa magaeng. Mohato wa ho qetela wa tsosoloso ya lenaneo o na le ho theha tikologong ya ho bapatsa dihlahiswa tsa lehae.

Ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabobedi le masome a robabobedi le bobedi (1882), Henry E. Moemedi wa kwa Mozambique le moamogedi wa Metlele ya Motshegetsi wa Mokgatlho wa Bogosi wa Thutafatshe ka 1885, o ne a sekaseka lefelo leo mme morago ga moo a gatisa, Leeto go tswa kwa Mozambique go ya kwa Letsheng la Shirwa, le go ribolola Letsha la Amaramba le le tlhalosang metse le metsana e le robongwe, e e bidiwang ka dikgosi tsa bone, . Tse tlhano tsa tseno di ne di le kwa botlhaba (Napulu, Cheinlola, Chekungwa, Chemaunda le Chengogwe), tse tharo di le kwa bophirima (Akumhumbwa, Chemina le Chemataka), mme e le nngwe e ne e le kwa ntlheng e e kwa bokone (Akamtundu).[4] Lebopo la borwa-botlhaba jwa letsha le na le batho ba Lomwe Makua.[9] Gone jaanong, toropo e e gaufi thata le letsha leno ke Cacova kafa letlhakoreng la lone le le kwa bophirima.

  1. Knox, Alexander (1911). The Climate of the Continent of Africa. Cambridge: University Press. p. 379.
  2. {{cite journal}}: Cite journal requires |journal= (help)
  3. 1 2 Mepham, Robert; Hughes, R.H; Hughes J. S. (1992). A directory of African wetlands. IUCN. p. 686. ISBN 2-88032-949-3. Retrieved 2010-10-09.
  4. Proceedings (1884), p. 718
  5. Proceedings (1884), p. 720
  6. Proceedings (1884), p. 717
  7. "Amaramba". Malawi Cichilids.com. Archived from the original on 2010-08-18. Retrieved 2010-10-09
  8. 1 2 3 "Protecting freshwater ecosystems". WWF. Archived from the original on 2009-10-13. Retrieved 2010-10-09.