Jump to content

Madi

Go tswa ko Wikipedia

Page Module:Hatnote/styles.css has no content. 

Dipampiri tsa Yuro le madi a tshipi

Madi ke ntlha nngwe le nngwe kgotsa rekoto e e netefadiwang e e amogelwang ka kakaretso jaaka tuelo ya dithoto le ditirelo le dituelo tsa dikoloto, jaaka makgetho, mo nageng e e rileng kgotsa mo bokaong jwa loago le ikonomi . Ditiro tsa konokono tse di farologanyang madi ke : sediriswa sa kananyo, yuniti ya akhaonto, polokelo ya boleng mme ka dinako dingwe, selekanyo e e tuelo e e diegisitsweng .

Madi e ne e le tiragalo ya mmaraka e e tlhagelelang mo hisitoring e e neng e na le boleng jwa ka fa teng jaaka thoko; mo e ka nnang ditsamaiso tsotlhe tsa madi tsa segompieno di theilwe mo mading a fiat a a sa tshegediwang kwantle ga boleng jwa tiriso . [1] Boleng jwa yona bo bonwa ke tumalano ya loago, ka go bo go itsisitswe ke puso kgotsa setheo sa taolo gore ke tšhelete ya semolao ; ke gore, e tshwanetse go amogelwa jaaka mofuta wa tuelo mo teng ga melelwane ya naga, ya " dikoloto tsotlhe, tsa puso le tsa poraefete ", mo ntlheng ya dolara ya United States .

Phopelo ya madi a naga e akaretsa madi otlhe a a dirisiwang ( dipampiri tsa madi le ditshelete tsa tshipi tse di mo tirisong), mme go ikaegile ka tlhaloso e e dirisitsweng, mofuta o le mongwe kgotsa go feta wa madi a banka (madi a a setseng a a tshwerweng mo diakhaontong tsa go tlhola, diakhaonto tsa polokelo, le mefuta e mengwe ya diakhaonto tsa banka ). Madi a banka, a boleng jwa one bo leng teng mo dibukeng tsa ditheo tsa madi mme a ka fetolelwa go nna madi a pampiri kgotsa a dirisediwa go duela kwantle ga madi a a seatleng, a bopa karolo e kgolo thata ya madi a a anameng mo dinageng tse di tlhabologileng.

Lefoko madi le tswa mo lefokong la Selatine moneta le le rayang tshelete ya tshipi, ka puo ya Sefora monnaie . Go dumelwa gore lefoko la Selatine le simologile mo tempeleng ya modimogadi Juno, kwa Capitoline, e leng nngwe ya dithaba tse supa tsa Roma. Mo lefatsheng la bogologolo, Juno o ne a amaanngwa le madi. Tempele ya ga Juno Moneta kwa Roma e ne e le lefelo le mint ya Roma wa Bogologolo e neng e le mo go lone. Leina "Juno" le ka tswa le tswa mo modimong wa sesadi wa Ba-Etruscan Uni le "Moneta" e ka tswa e le mo lefokong la Selatine "monere" (go gakolola, tlhagisa, kgotsa go laela) kgotsa lefoko la Segerika "moneres" (a le nosi, yo o kgethegileng).

Mo lefatsheng la Bophirima, lefoko le le tlwaelegileng la madi a tshipi e nnile specie, le le tswang mo Selatineng in specie, e e kayang "ka mofuta". [2]

Page Module:Hatnote/styles.css has no content.

Ledi la tshipi la motlakase la 640 BC la nngwetharong go tswa kwa Lydia . Go ya ka Herodotus, Balydia ke bone batho ba ntlha go simolola go dirisa madi a tshipi a gauta le a selefera . Go akanngwa ke barutegi ba segompieno gore madi ano a tshipi a ntlha a a nang le setempe a ne a gatisiwa mo e ka nnang ka 650 go ya go 600 BC. [3]
Setatara sa gauta sa Egepeto sa Nectanebo II : se se kwa morago se na le ditlhaka tsa nfr-nb, se se dirilweng kwa Egepeto ka bo 360 BC . [4]

Tiriso ya mekgwa e e tshwanang le ya kananyo e ka tswa e simolotse bonnye dingwaga di le 100 000 tse di fetileng, le fa go se na bosupi jwa setšhaba kgotsa ikonomi e e neng e ikaegile thata ka kananyo. [5] Go na le moo, mekgatlho e e sa diriseng madi e ne e dira thata go ya ka melawana ya ikonomi ya dimpho le dikoloto . [6] Fa tota go ne go ananngwa, gantsi e ne e le fa gare ga batho ba ba sa itsiweng gotlhelele kgotsa ba ba ka nnang baba. [7]

Kgabagare ditso di le dintsi mo lefatsheng di ne tsa simolola go dirisa madi a dijo. Shekele ya kwa Mesopotamia e ne e le yuniti ya bokete jo bo ikaegileng ka dithoro di le 160 tsa garase. Lefoko leno le ne la tlhagelela kwa Mesopotamia mo e ka nnang ka 3000 BC. Batho ba kwa Amerika, Asia, Afrika le Australia ba ne ba dirisa madi a kgopa—gantsi dikgopa tsa kgomo. Go ya ka Herodotus, Ba-Lidia e ne e le bone ba ntlha go dirisa madi a gauta le a selefera. Bakanoki ba segompieno ba dumela gore madi ano a ntlha a a gatisitsweng a dirilwe mo e ka nnang 650 go ya go 600 BC.

Lesika la Dipina la Jiaozi, madi a pampiri a ntlha go gaisa otlhe mo lefatsheng

Madi a a emelang a na le hisitori e telele. Bagwebi ba gauta le selefera kgotsa dibanka ba ne ba naya batho ba ba neng ba tsenya ditshipi tsa bone dirasiti, mme dirasiti tseno di ne di ka fetolwa gauta kgotsa selefera. Fa nako e ntse e ya, dirasiti tseno di ne tsa simolola go amogelwa e le tsela ya go duelela dilo mme tota tsa fetoga madi. Madi a pampiri a ne a tlhagelela la ntlha kwa China ka nako ya puso ya Song. Dipampiri tseno, tse di bidiwang "jiaozi," di ne di tswa mo dipampiri tse di neng di le teng go tloga ka lekgolo la bo7 la dingwaga. Di ne di sa tsenye madi mme di ne di dirisiwa mmogo le tsone. Mo lekgolong la bo13 la dingwaga, dikgang tsa madi a pampiri di ne tsa goroga kwa Yuropa ka ntlha ya batsamai ba ba jaaka Marco Polo le William wa Rubruck. Marco Polo o ne a kwala kgaolo mo bukeng ya gagwe, The Travels of Marco Polo, e e bidiwang "How the Great Kaan Causeth the Bark of Trees, Made Into Something Like Paper, to Pass for Money All Over His Country." Yuropa e ne ya bona dipampiri tsa yone tsa ntlha tse di ntshitsweng ke Stockholm Banco ka 1661 mme gape a ne a dirisiwa mmogo le madi a tshipi. The gold standard, tsamaiso ya madi e mo go yone sedirisiwa sa kananyo e leng madi a pampiri a a fetolelwang go nna selekanyo se se beilweng pele, se se tlhomameng sa gauta, e ne ya emisetsa tiriso ya madi a tshipi a gauta jaaka madi mo makgolong a bo17–19 a dingwaga kwa Yuropa. Madi ano a gauta a ne a dirwa madi a semolao, mme go ne ga sa rotloediwe gore a rekololwe go nna madi a tshipi a gauta . Kwa tshimologong ya lekgolo la bo20 la dingwaga, mo e ka nnang dinaga tsotlhe di ne di amogetse mokgwa wa gouta, di tshegetsa madi a tsone a semolao ka selekanyo se se tlhomameng sa gauta.

Morago ga Ntwa ya Lefatshe II le Khonferense ya Bretton Woods, dinaga di le dintsi di amogetse madi a fiat a a neng a tlhomamisitswe mo dolareng ya Amerika . Dolara ya Amerika le yone e ne ya tlhomamisiwa go nna gauta. Ka 1971 puso ya United States e ne ya emisa go fetolwa ga dolara go nna gauta. Morago ga seno dinaga di le dintsi di ne tsa tlosa madi a tsone mo dolareng ya Amerika, mme bontsi jwa madi a lefatshe a ne a sa tlhole a tshegediwa ke sepe fa e se fela go laela ga dipuso gore go nne le madi a semolao le bokgoni jwa go fetola madi go nna dithoto ka go duela. Go ya ka babueledi ba kgopolo ya madi a segompieno, madi a fiat le one a tshegediwa ke makgetho . Ka go duedisa makgetho, dinaga di dira gore go batlwe madi a di a ntshang. [8]

  1. ↑ Mankiw, N. Gregory (2007). "2". Macroeconomics (6th ed.). New York: Worth Publishers. pp. 22–32. ISBN 978-0-7167-6213-3.
  2. ↑ "Online Etymology Dictionary". etymonline.com. Archived from the original on 2009-04-25. Retrieved 2009-04-20.
  3. ↑ Goldsborough, Reid (2003-10-02). "World's First Coin". rg.ancients.info. Archived from the original on 2009-05-04. Retrieved 2009-04-20.
  4. ↑ Museum, Egypt (2022-07-22). "Gold in Ancient Egypt". Egypt Museum (in American English). Retrieved 2025-12-30.)
  5. ↑ Smith, John Alexander (2016-06-08). "The Myth of the Myth of the Myth of Barter and the Return of the Armchair Ethnologists". Bella Caledonia (in British English). Archived from the original on 2020-03-15. Retrieved 2020-02-12.
  6. ↑ "What is Debt? – An Interview with Economic Anthropologist David Graeber". naked capitalism. Naked Capitalism. 2011-08-26. Archived from the original on 2026-02-22.
  7. ↑ Graeber, David (2001). Toward an anthropological theory of value: the false coin of our own dreams. Palgrave Macmillan. pp. 153–154. ISBN 978-0-312-24045-5. Retrieved 10 February 2011.
  8. ↑ Wray, L. Randall (2012). Modern money theory: a primer on macroeconomics for sovereign monetary systems. Houndmills, Basingstoke, Hampshire: Palgrave Macmillan. pp. 45–50. ISBN 978-0230368897.