Jump to content

Noka ya Kwango

Go tswa ko Wikipedia
Noka ya Kwango

Noka ya Cuango kgotsa Kwango (Portuguese; French) ke noka e e kgabaganyang melelwane ya Angola le Democratic Republic of Congo. Ke noka e tona go di feta tsotlhe mo nokeng ya Kasai mo nokeng ya Congo.[1] [2]E elela ka Malanje kwa Angola. Mokgatsha wa Noka ya Kwango o na le metswedi e mentsi ya ditaemane mo Cluster ya Chitamba-Lulo Kimberlite kwa Lunda Norte Province, e e bonweng mo molelwaneng o motona wa noka le mo matlwaneng le mo matlwaneng mo dipoeng tsa yone tsa merwalela.[3] Mo ngwagakgolong wa bo lesome le borataro , Noka ya Kwango e ne e bidiwa gape gore ke Quango, segolo thata mo ditirong tsa mmatlisisi David Livingstone. [4]

Bogosi jwa Rund, jo bo neng jwa gola go nna Mmusomogolo wa Lunda, bo ne bo akaretsa naga e e simololang kwa Nokeng ya Kwango go ya kwa Nokeng ya Luapula. Babusi ba yone ba ne ba nna le seabe mo kgwebong ya makgoba. [5]Go atologa ga Lunda mo moolapong go ne ga rotloetsa ngwao-boswa e e tshwanang ya sepolotiki le setso fa gape go rotloetsa kgwebo ya makgoba, e e neng e le ka ntlha ya go nna le palo e e kwa tlase ya batho magareng ga dinoka tsa Kwango le Kwilu. [6]

Mapotokisi ba ne ba nna mo molapong wa Noka ya Kwango mme ba gapa bogosi jwa Kasanje.[7] Noka ya Kwango e ne e le ka fa tlase ga tumelano ya Sepotokisi e e neng ya bewa monwana kwa Lisbon ka kgwedi ya Motsheganong ele masome a mabedi le botlhano,ngwaga wa sekete,makgolo a robabobedi le masome a robabongwe le motso , le Kgoeletso kgwedi ya Mopitlwe e le masome a mabedi le bone,ngwaga wa sekete,makgolo a robabobedi le masome a robabongwe le bone.[8]

Cuango, e e kwa Porofenseng ya Lunda Norte mo Molapong wa Noka ya Cuango, e tsewa e le "kwa bogareng jwa diamond ya bokonebotlhaba jwa Angola", e leng lefelo le le humileng thata ka ditaemane kwa Angola. Toropo eno e ne ya nna le seabe sa botlhokwa mo Ntweng ya Selegae ya Angola, fa Uniao Nacional para a Independencia Total de Angola (UNITA) le masole a puso a ne a leka go gapa toropo eno. UNITA e ne ya neela puso toropo ka kgwedi ya Lwetse ,ngwaga wa sekete.makgolo a robabobgwe le masome a robabongwe le bosupa , jaaka karolo ya Lusaka Protocol.[9]

Dipopego tsa lefatshe

[fetola | Fetola Motswedi]
Moalo wa Noka ya Kwango

Noka ya Cuango e tswa kwa dithabeng tsa Alto Chicapa kwa porofenseng ya Angola ya Lunda Sul, mme e elela go ya kwa borwa-bokone-bophirima, e kgabaganya molelwane le Democratic Republic of Congo, mme e kopana le Noka ya Kasai gaufi le toropo ya Bandundo. Morago ga moo, e wela mo Nokeng ya Congo. [9]Noka eno e tlhatlogela kwa Lunda plateau, e bo e bopa melapo e e boteng.

Noka ya Kwango e boleele jwa 1,100 kilometres (680 mi) go tswa kwa motsweding wa yone go ya kwa motsweding wa yone le Noka ya Congo, mme makgolo robabobedi le masome a matlhano le botlhano 855 a dikhilimitara(531 mi) ya yone e kwa Angola. [1][2]Noka eno e na le kgaolo e e nang le metsi e e ka nnang disekwerekilometara di le 263 500 (101 700). Noka ya yone e e kafa mojeng ke noka ya Wamba le ya Kwilu. [10]

Go tsamaya ka sekepe

[fetola | Fetola Motswedi]

Cuango e na le diphefo tse dintsi le dinoka tse di kitlaneng. [10] Go kgona go tsamaya ka sekepe go fitlhelelwa thata mo karolong e e kwa tlase ya noka, e e akaretsang boleele jwa dikilometara di le makgolo a mararo le bosupa (191 mi) go tswa mo molomong wa yone go ya kwa matlhakoreng a noka ya Kingushi. Go tsamaya ka sekepe go go sa felelang gape go a kgonega mo dikarolong tse di fa gare tsa noka magareng ga Kingushi le diphororo tsa Franz Josef mo sekgaleng sa dikilometara tse di ka nnang makgolo a mararo (190 mi).[10]

Metswedi ya metsi

[fetola | Fetola Motswedi]

Go elela ga metsi mo nokeng eno go direga kakgwedi ya Phatwe . Palogare ya metsi a a tshologang ka ngwaga mo karolong e e kwa tlase ya noka ke 2,700 cubic meters per second (95,000 cu ft/s) [1][10]

Mo molapong wa noka eno go nna ditlhopha tsa merafe ya Ba-Yaka, Ba-Suku, Ba-Mbala le Ba-Pende. Bokgoni jwa bone jwa go dira ka diatla bo bonwa mo sebopegong sa ditshwantsho tse di gabilweng tsa di-mask tse di nang le dipopego tsa geometric tsa ditshwantsho, le dilo tse dingwe tse di gabilweng.[11]

Itsholelo

[fetola | Fetola Motswedi]

Le fa noka e dirisetswa go tshwara ditlhapi,[10] molapo o tlhabologile go fitlha mo go tlameleng temothuo fela. Se se botlhokwa go ya ka ditso ke go dirwa ga oli ya palema le rabara. [12][13]

Tiro ya konokono ya iitsholelo le lotseno lwa Puso ya Angola di tswa mo go ntsheng diteemane mo molapong. Noka eno e na le motswedi o o humileng wa diteemane kwa Chitamba-Lulo Kimberlite Cluster kwa Lunda Norte Province, e e neng ya ribololwa mo molelwaneng o mogolo wa noka le mo matlwaneng le mo matlwaneng a a mo dipoeng tsa yone tsa merwalela. Diporofense tsa Lunda Norte le Lund Sul mo molapong wa noka di na le palo e tona ya meepo ya taemane mo molapong le kwa Angola. [14]

BRC e filwe tetla ya go dira dipatlisiso, e e akaretsang lefelo la 2,150 kilometres (1,340 mi) magareng ga Tembo le Kasonga Lunda mo karolong ya Noka ya Kwango e e ka nnang dikhilomitara di le lekgolo le masome a robabobedi le botlhano (115 mi).[3] Ka fa tlase ga laesense ya moepo e e tshwerweng ke Soiadale de Desenvolvimento Mineiro (SDM), mafelo a ntshokuno a mo Tazua le Ginge River diversions mo Cuango.[15][16]

  1. 1 2 "Kwango River". Encyclopædia Britannica. Retrieved 24 January 2011.
  2. 1 2 "Kwango". The Free Dictionary by Farlex of The Great Soviet Encyclopedia. Retrieved 24 January 2011.
  3. 1 2 "Kwango River Project". BRC Congo Development S.P.R.L.; Kwango Mining S.P.R.L. Retrieved 24 January 2011.
  4. ↑ Livingstone, Justin D. (2019). "Glossary of Key Terms in the Missionary Travels Manuscript". Livingstone Online. Retrieved 6 April 2025.
  5. ↑ Bethwell A. Ogot (July 1992). Africa from the sixteenth to the eighteenth century. UNESCO. pp. 580, 601, 605. ISBN 978-92-3-101711-7. Retrieved 24 January 2011.
  6. ↑ Ogot, p.607
  7. ↑ "Angola". History.com. Archived from the original on 8 March 2010. Retrieved 25 January 2011.
  8. ↑ Brownlie, Ian; Burns, Ian R. (1979). African boundaries: a legal and diplomatic encyclopaedia. C. Hurst. p. 492. ISBN 978-0-903983-87-7. Retrieved 25 January 2011.
  9. 1 2 James, W. Martin; Broadhead, Susan Herlin (2004). Historical dictionary of Angola. Scarecrow Press. pp. 41–. ISBN 978-0-8108-4940-2. Retrieved 25 January 2011.
  10. 1 2 3 4 5 "Kwango". Retrieved 24 January 2011.
  11. ↑ "Kwango River". Encyclopædia Britannica. Retrieved 24 January 2011.
  12. ↑ Fish, Bruce; Fish, Becky Durost (May 2001). The Congo. Infobase Publishing. p. 14. ISBN 978-0-7910-6198-5. Retrieved 25 January 2011.
  13. ↑ Heintze, Beatrix (2008). Angola on the move: transport routes, communications and history. Verlag Otto Lembeck. p. 85. ISBN 978-3-87476-553-4. Retrieved 25 January 2011.
  14. ↑ "De Beers, diamonds and Angola developing an understanding". Dockstock – Documents for Special Business and Professionals. pp. 37–39. Retrieved 24 January 2011.
  15. ↑ "Technical Review Of Diamond Concessions On The Cuango River, Northern Angola" (PDF). A C A Howe International Limited. 2003. p. 8.
  16. ↑ "Alphabetical Locality Index – T". mindat.org. Tazua Mine, Luzamba, Cuango City Council, Lunda Norte Province, Angola