Noka ya Save

Noka ya Save
Kgampu ya noka ya Save
Origin	borwa jwa Harare, Zimbabwe
Mouth	Lewatle la Indian
Basin countries	Zimbabwe Mozambique
Length	640 km (400 mi)
Source elevation	1,470 m (4,820 ft)
Mouth elevation	0 m (0 ft)
Left tributaries	Macheke Noka ya Odzi
Right tributaries	Devuli, Tugwe, Noka ya Runde

Noka ya Save, kgotsa Noka ya Sabi (Portuguese) ke noka ya makgolo a marataro le masome a mane (640 km (400 mi) ya borwabotlhaba jwa Afrika, e e elelang go ralala lefatshe la Zimbabwe le lefatshe la Mozambique.Noka e simologa kwa lefatsheng la Zimbabwe, dikilometara di le masome a robaboedi kwa borwa jwa Harare, e elela go ya kwa borwa le kwa botlhaba, go tswa kwa Zimbabwean highveld go fitlha kwa e kopanelang teng le Noka ya Odzi. Go tswa foo e retologela kwa borwa, e wela kwa godimo ga diphororo tsa Chivirira ("Lefelo la go Boela") mme e elela go ela kwa ntlheng ya bophirima jwa Eastern Highlands ya lefatshe la Zimbabwe, e dira mokgatšha o o omileng wa noka mo moriting wa pula wa dithaba tseno. E kopanngwa le Noka ya Runde kana Lundi kwa molelwaneng wa lefatshe la Mozambique, e dira motswedi o mogolo kwa Mahenya. Go tswa foo e kgabaganya lefatshe la Mozambique e bo e elela mo Lewatleng la India mo e ka nnang ka 21°S.

Noka ya Save e ne e nosetsa masimo a sukiri, mme gone jaanong e thusa mo go lemeng ditatlele, katune, reise le korong. Gape ke motswedi wa go tshwara ditlhapi tse dinnye mo baaging ba selegae.

E kgaoganya lefatshe la Mozambique ka tsamaiso, sepolotiki, morafe le tikologo:

• Ka nako ya bokoloniale, diyuniti tsa tsamaiso tsa kgaolo e e kwa borwa jwa Save di ne tsa fetoga fa nako e ntse e tsamaya, mme tse di neng di le teng nako e telele e ne e le dikgaolo tsa Gaza le Inhambane; ga jaana, Save e kgaoganya metsana ya Gaza le Inhambane go ya borwa, go tswa go tsa Manica le Sofala go ya bokone:

• Mo go tsa sepolotiki, "kwa borwa jwa Save" go ka tsewa e le lefelo le le nonofileng la Frelimo, fa kgaolo e e kwa bokone e le yone e e tshegetsang Renamo thata;

• Save e kgaoganya ditlhopha tsa merafe tse di buang puo ya Se-Shangane (kgotsa Se-Tsonga), kwa borwa, go tswa go tse di buang dipuo tsa setlhopha sa Se-Shona kwa bokone;

• Go ya ka ikholoji, fa Noka ya Save e elela mo Lewatleng la India, molomo wa yone o tsamaelana le go kgaoganngwa ga ditikologo tsa lewatle tsa boboatsatsi, go ya kwa bokone, go tswa kwa ditikologong tsa boboatsatsi; ditikologo tsa lefatshe di bontsha pharologano e nnye go bapa le dipoa tsa lotshitshi kwa bokone le borwa jwa noka, mme mo teng ga naga koo Dithaba tsa Chimanimani di simololang teng, sekgwa sa dithaba se a gola, se se farologaneng gotlhelele le dikgwa tse di fitlhelwang kwa borwa.

Delta ya Noka ya Save e akaretsa dikgwa tsa mangrove tse di akaretsang dikilometara di le lekgolo mo lotshitshing lwa Lewatle la India. Baagi ba metse ya delta ba dirisa dikgwa tsa di-mangrove go rema dikgong le go tshwara ditlhapi tse dinnye. Tikologo ya noka e e kwa tlase ya Save River e amilwe ke dikgwanyape, merwalela, kgogolego, merwalela ya kwa lotshitshing le ditsunami.

Go ya ka ditso e ne e le tsela ya go rwala gauta le dithoto tsa kgwebo magareng ga lobopo le naga e e kwa morago e e neng e le ya tlhabologo ya Great Zimbabwe mo ngwagakgolong wa bo lesome le boraro le wa bo lesome le bone morago ga Keresete.