Ntwa ya ntlha ya lefatshe
Ntwa ya Ntlha ya Lefatshe
[fetola | Fetola Motswedi]
Matseno
[fetola | Fetola Motswedi]Ntwa ya Ntlha ya Lefatshe, e gape e itsegeng e le Ntwa e Kgolo, e ne e le ntwa ya lefatshe lotlhe e e neng ya nna teng fa gareng ga 28 Phukwi 1914 le 11 Ngwanaitseele 1918. E ne e akaretsa dinaga di feta 30 mme e ne e le nngwe ya dintwa tse di bolaileng batho ba le bantsi thata mo hisitoring ya segompieno. Ntwa e ne ya lwa thata fa gare ga Dinaga tse di Kopaneng, go akaretsa le United Kingdom, Fora, Russia, Italy mme moragonyana United States, le Dinaga tse di Bogare, tse di neng di na le Jeremane, Austria-Hungary, Mmusomogolo wa Ottoman le Bulgaria. Ntwa e nnile le ditlamorago tse di botlhokwa tsa sepolotiki, ikonomi le loago tse di bopileng ngwagakgolo wa masome a mabedi le go tlhotlheletsa dikamano tsa boditšhabatšhaba ka dingwagasome .[1]
Lemorago
[fetola | Fetola Motswedi]Pele ga Ntwa ya Ntlha ya Lefatshe e runya, Yuropa e ne ya nna le dikgotlhang tse di oketsegang tsa sepolotiki ka ntlha ya kgaisano fa gare ga dinaga tse dikgolo tse di maatla. Dinaga di ne di batla go atolosa mebusomegolo ya tsone, go nonotsha masole a tsone le go dira dikgolagano tsa go itshireletsa. Go dira madirelo go ne ga dira gore ditšhaba di kgone go dira dibetsa tsa segompieno, fa bosetšhaba jo bo neng bo ntse bo gola bo ne bo kgothaletsa baagi go ema nokeng dikeletso tsa dinaga tsa bone tsa sepolotiki. . Ditiragalo tseno di dirile gore go nne le maemo a a sa iketlang a mo go one dikgotlhang tsa kgaolo di neng di ka nna tsa fetoga ntwa ya lefatshe lotlhe ka bonako.[2]
Dibakwa tsa Ntwa
[fetola | Fetola Motswedi]Borahisitori ka tlwaelo ba supa dilo tse nne tse dikgolo tse di bakileng Ntwa ya Ntlha ya Lefatshe ka nako e telele:ntwa ya sesole, dikgolagano, boitaolo le bosetšhaba. Go rata ntwa go ne ga kgothaletsa dipuso go oketsa madi a di a dirisang mo bosoleng le go ipaakanyetsa dintwa. Dikgolagano di ne tsa kgaoganya Yuropa go nna ditlhopha tse pedi tse di ganetsanang tse di neng di solofetsa gore di tla sireletsana. Boipuso bo ne jwa dira gore batho ba gaisane thata ka dikolone le dilo tse dingwe tsa lefatshe, fa bosetšhaba jone bo ne bo dira gore batho ba rate naga ya bone le go gaisana. Selo se se neng sa baka ntwa eo ka bonako e ne e le go bolawa ga Archduke Franz Ferdinand wa Austria-Hungary le mosadi wa gagwe, Sophie, ke Gavrilo Princip kwa Sarajevo ka June 28, 1914. Austria-Hungary e ne ya bolela ntwa kgatlhanong le Serbia kgwedi e le nngwe morago ga moo, e leng se se neng sa dira gore go nne le tlhakatlhakano ya dikitsiso tsa ntwa mo gare ga mebuso ya Yuropa.[2][3]
Makoko a a Botlhokwa.
[fetola | Fetola Motswedi]Ntwa e ne e lwa thata fa gare ga dikgolagano tse pedi. Dinaga tse di Kopaneng di ne tsa simolola ka go akaretsa Fora, United Kingdom le Russia pele di atolosa go akaretsa Italy, Japane, United States le dinaga tse dingwe di le mmalwa. Mebuso e Megolo e ne e akaretsa Jeremane, Austria-Hungary, Mmusomogolo wa Ottoman le Bulgaria. Thulaganyo ya kgolagano e ne e raya gore fa ntwa e setse e simolotse, ditšhaba di le dintsi di ne di nna le seabe ka ntlha ya ditumalano tsa tsone.[3]
Dintwa tse Dikgolo
[fetola | Fetola Motswedi]
Go ne ga nna le dintwa di le mmalwa tse dikgolo tse di neng tsa ama tsela e ntwa e neng e tla tsamaya ka yone. Ntwa ya Ntlha ya Marne ka 1914 e ne ya thibela Jeremane go gapa Paris mme ya tshwaya tshimologo ya ntwa ya mesima e e neng ya tsaya lobaka lo loleele kwa Letlhakoreng la Bophirima. Letsholo la Gallipoli (1915–1916) e ne e le maiteko a a sa atlegang a Dinaga Tse di Kopaneng a go gapa Dardanelles go tswa mo Pusong ya Ottoman. Ntwa ya kwa Verdun le ya kwa Somme, tse ka bobedi jwa tsone di neng tsa lowa ka 1916, di ne tsa baka dintsho tse dintsi mme tsa bontsha maatla a a senyang a dibetsa tsa segompieno. Ntwa ya Boraro ya Ypres, e e itsegeng gape jaaka Passchendaele, e ne ya itsege ka maemo a yone a seretse le tatlhegelo e kgolo ya matshelo.[4][5]
Ntwa ya Mesima
[fetola | Fetola Motswedi]
Ntwa ya mesima e ne ya nna nngwe ya dikarolo tse di tlhalosang Ntwa ya Lefatshe I. Masole a ne a nna mo mafaratlhatlheng a maleele a mesima a a neng a kgabaganya Letlhakore la Bophirima. . Maemo a ne a le boima thata ka gonne gantsi mesima e ne e le seretse, e tletse batho e bile e tletse magotlo. Gape masole a ne a tlhaselwa ke malwetse, go se nne le thulaganyo e e siameng ya go tlosa leswe le go thibela malwetse le ke ditlhaselo tse di sa feleng tsa ditlhobolo. Le fa go ne go na le ditlhaselo tse dintsi, matlhakore oomabedi a ne a kgaratlhela go nna le naga e ntsi, mme seo sa felela ka gore go nne le dingwaga tse dintsi tsa go sa dirisaneng.[6]
Bokhutlo jwa Ntwa
[fetola | Fetola Motswedi]
Ka 1918, Jeremane le ditsala tsa yone di ne di koafaditswe ke go fenngwa mo ntweng, go tlhaela ga dilwana le dikhuduego tsa sepolotiki. Go goroga ga masole a masha a Amerika go ne ga nonotsha masole a Dinaga Tse di Kopaneng, fa Jeremane yone e ne e lebane le kganetso e e neng e oketsega mo teng ga naga. Ka November 11, 1918, Jeremane e ne ya saena tumalano ya go emisa ntwa. Tumalano ya Versailles, e e neng ya saenwa ka June 28, 1919, e ne ya fedisa ntwa fa gare ga Jeremane le Dinaga Tse di Kopaneng. Tumalano eno e ne ya dira gore Jeremane e latlhegelwe ke mafelo a yone, e direlwe dithibelo tsa sesole le go duedisiwa ditshenyegelo tsa madi.[1]
Ditlamorago
[fetola | Fetola Motswedi]Ntwa ya Ntlha ya Lefatshe e ne ya bolaya batho ba ba ka nnang dimilione di le 20 mme ya tlogela ba bangwe ba le dimilione ba gobetse kana ba se na magae. Ntwa e ne ya dira gore Mmusomogolo wa Jeremane, wa Austria-Hungary, wa Ottoman le wa Russia di phutlhame, mme seo sa dira gore go bopiwe dinaga di le mmalwa tse disha. Lekgotla la Kgolagano ya Ditšhaba le ne la tlhomiwa go rotloetsa kagiso le tirisanommogo ya boditšhabatšhaba. Gape ntwa e ne ya oketsa tlhabololo ya thekenoloji, ya fetola dipolotiki tsa boditšhabatšhaba mme ya tlhotlheletsa mekgatlho ya loago le ya dipolotiki mo lefatsheng lotlhe.[7] [1]
Boswa
[fetola | Fetola Motswedi]Ntwa ya ntlha ya Lefatshe e sa ntse e le nngwe ya ditiragalo tse di botlhokwa thata mo hisitoring ya gompieno. E fetotse leano la sesole, dipolotiki tsa boditšhabatšhaba le bodipolomate jwa lefatshe lotlhe. Ntwa eno gape e ne ya tlhomolola ditshenyegelo tsa batho le tsa ikonomi tsa ntwa ya madirelo. Gompieno, dinaga di le dintsi di gopola ba ba neng ba direla le go swa ka nako ya ntwa ka meletlo ya ngwaga le ngwaga ya segopotso e e neng e tshwarwa ka la bo 11 Ngwanaitseele.[8]
Lenaane la Ditshupiso
[fetola | Fetola Motswedi]- 1 2 3 World War I: Causes and Timeline | HISTORY
- 1 2 The Sleepwalkers by Christopher Clark – review | History books | The Guardian
- 1 2 https://www.nationalgeographic.com/history/article/franz-ferdinand-assassination-world-war-i?utm_source
- ↑ https://academic.oup.com/book/44495?utm
- ↑ About WWI | National WWI Museum and Memorial
- ↑ Life In The trenches Of The First World War
- ↑ https://www.nationalgeographic.com/culture/article/world-war-i?utm_source
- ↑ Europe After The First World War: Continuing Conflict | IWM