Phetogo ya Seemo sa Loapi

Go tswa mo Wikipedia, ensaetlopidia e e gololesegileng

Pego e e bua ka go tlhatloga ga mogote wa lefatshe mo go bakiwang ke batho. Go bona diphetogo tsa seemo sa bosa tsa ditso tsa tlholego, bona Go fetogafetoga ga seemo sa bosa le phetogo .

"Go thuthafala ga lefatshe" go kaela gape fa. Go bona tiriso e nngwe, bona Phetogo ya seemo sa bosa (go tlhalosa) le Thuthafalo ya Lefatshe (go tlhalosa).

Diphetogo mo mogoteng wa mowa o o gaufi le bokagodimo jwa Lefatshe mo dingwageng di le masome a matlhano tse di fetileng. Kgaolo ya Arctic ke yone e e itemogetseng go oketsega mo go golo go feta ga mogote, mme ka kakaretso mogote wa mo lefatsheng o oketsegile go feta mogote wa bokagodimo jwa lewatle

Palogare ya mogote wa mowa wa bogodimo jwa lefatshe e oketsegile ka mo e ka nnang bongwe ntlha ya botlhano ya di selekanyo sa mogote sa Celcius (1.5 °C) (bobedi ntlha Supa ya di Farenheit ((2.7 °F) ) fa e sa le ka Phetogo ya Madirelo. Maatla a tlholego a baka go fetoga mo go rileng, mme koketsego e e tswelelang ya mogote e bontsha tlhotlheletso e e tswelelang pele ya ditiro tsa batho.

Phetogo ya seemo sa loapi sa gompieno e akaretsa go thuthafala ga lefatshe ,koketsego e e tswelelang pele ya mogote mafatshe ka bophara le ditlamorago tsa yone tse di anameng mo seemong sa loapi. Phetogo ya seemo sa loapi ka kakaretso e raya diphetogo tsa nako e telele mo seemong sa loapi sa lefatshe. Mo malatsing a gompieno, mogote wa lefatshe o bakwa thata ke ditiro tsa batho, segolo thata go fisa mafura a a dirilweng ka masalela a dimela le diphologolo tsa bogologolo jaaka magala, leokwane le gase ya tlholego fa e sale Phetogo ya Madirelo. Go dirisa mafura a a dirilweng ka masalela a dimela le diphologolo tsa bogologolo, go rema dikgwa le mekgwa mengwe ya temothuo le madirelo di ntsha digase tse di golang mo tikologong. Digase tse di tshwara mogote mongwe o lefatshe le o gololang fa letsatsi le sena go le thuthafatsa, o o dirang gore lefaufau le le kwa tlase le nne mogote. Lefaufau la lefatshe le na le phefo e kgotlhelesegileng e kana ka karolo ya masome a matlhano mo lekgolong gona le pele ya gase ya carbon dioxide, gase e kgolo e e bakang go thuthafala ga lefatshe, go feta pele ga Phetogo ya Madirelo, e e fitlhelelang maemo a a iseng a bonwe mo dingwageng.

Phetogo ya seemo sa bosa e tswelela go nna le ditlamorago tse dikgolo mo tikologong. Dipaka tsa mogote o o feteletseng le mello ya naga di ntse di irega ka tlwaelo. Go oketsega ga mogote kwa lefelong la Arctic go tlhotlheleditse go nyerologa ga mmu o o sa feleng o le serame (permafrost), go fokotsega ga di-glacier le go fokotsega ga metsi a a gatsetseng a mo lewatleng. Mogote o o kwa godimo gape e baka difefo tse di maatla go feta, komelelo le diemo tse dingwe tsa bosa tse di feteletseng. Diphetogo tse di bonako mo tikologong ya dithaba, mafika a dikhorale le kwa lefelong la Arctic di pateletsa mefuta e mentsi ya dimela le diphologolo go fudugela kwa mafelong a mangwe kgotsa go nyelela. Le fa maiteko a go fokotsa go oketsega ga mogote mo isagong a ka atlega, ditlamorago dingwe di tla tswelela ka makgolokgolo a dingwaga. Tse di akaretsa go thuthahala ga mawatle, go oketsega ga esiti mo metsing a mawatle , le go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle.

Phetogo ya seemo sa bosa e baya batho mo kotsing ya merwalela e e oketsegileng, mogote o o feteletseng, tlhaelo ya dijo le metsi, go oketsega ga malwetse le tatlhegelo ya itsholelo. Go fuduga ga batho le dikgotlhang le tsone di ka nna ditlamorago. Mokgatlho wa Lefatshe Lotlhe wa Boitekanelo (World Health Organization – WHO) o tlhalosa phetogo ya seemo sa bosa e le nngwe ya matshosetsi a magolo thata mo boitekanelong jwa lefatshe mo lekgolong la bo masome a mabedi le bongwe la dingwaga. Ditšhaba le ditshedi tsotlhe tsa tikologo di tla lebana le dikotsi tse dikgolo go feta fa go sa tsewe dikgato tsa go fokotsa go oketsega ga mogote. Go ikamanya le phetogo ya seemo sa bosa ka go dirisa ditsela tse di jaaka go aga mekgwa ya go laola merwalela kgotsa go lema dijalo tse di emelanang le komelelo go fokotsa dikotsi tsa phetogo ya seemo sa bosa ka selekanyo sengwe,le fa go ntse jalo, go setse go fitlheletswe melelwane ya bokgoni jwa go ikamanya mo mafelong mangwe. Ditšhaba tse di humanegileng di na le seabe se sennye mo go ntsheng gase tse di bakang go thutahala ga lefatshe, mme gape ke tsone tse di nang le bokgoni jo bonnye jwa go ikamanya le phetogo ya seemo sa bosa , e bile ke tsone tse di amegang thata ke ditlamorago tsa yone.

• Dikao tsa ditlamorago dingwe tsa phetogo ya seemo sa bosa Molelo wa naga o o gakadiwang ke mogote le komelelo, gonna bosweu ga dikorale go go diragalang gantsi ka ntlha ya makhubu a mogote a lewatle, le komelelo e e gakalang e e tsenyang tlamelo ya metsi mo kotsing.
• 
• 
• 

Ditlamorago tse dintsi tsa phetogo tsa seemo sa bosa di lemogilwe mo dingwageng tsa ntlha tsa ngwagakgolo wa masome a Mabedi Le bongwe, ka ngwaga wa 2024 se se bothitho go gaisa mo dikwalong ka Boko godimo jwa selekanyo sa mogote sa Celcius E le nngwe Le dikarolo di Le masome a marataro (1.60°C) kgotsa Farenheit di Le pedi Le dikarolo di Le masome a robabobedi Le boferabobedi (2.88 °F) fa e sale go latedisa ka mkgaetsakgapetsago simolola ka 1ngwaga wa 850. Thuthafalo e e oketsegileng e tla oketsa ditlamorago tse mme e ka tsosa dintlha tsa go fetoga, jaaka go nyerologa ga metsi a a gatsetseng ka ntlha ya serame Greenland. Ka fa tlase ga Tumalano ya Paris ya ngwaga wa 2015, ditšhaba mmogo di dumalane go tshola thuthafalo "ka fa tlase ga selekanyo sa bobedi sa mogote sa mokgwa wa Celcius (°C") . Le fa go ntse jalo, ka ditsholofetso tse di dirilweng ka fa tlase ga Tumalano, thuthafalo ya lefatshe e santse e tla fitlha go bokana jwa selekanyo sa mogote sa Celcius di Le pedi Le dikarolo di Le borobabobedi (2.8 °C) Tse di lekanang Le selekanyo sa mogote sa Farenheit di Le tlhano (5.0 °F) kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga.

Go na le tshegetso e e anameng ya kgato ya seemo sa bosa ya lefatshe ka bophara, mme bontsi jwa mafatshe a ikaelela go emisa go ntsha gase ya carbon dioxide. Mafura a a dirilweng ka masalela a dimela le diphologolo tse di epolotsweng bogologolo le a ka fedisiwa ka go fedisa dithuso tsa one, go somarela maatla le go fetogela kwa metsweding ya maatla e e sa tlhagiseng kgotlhelo e e bonalang ya carbon. Metswedi e ya maatla e akaretsa maatla a phefo, a letsatsi, a maatla a a bonwang ka go dirisa diphetogo mo gare ga dikarolwana tsa athomo (nuclear power). Motlakase o o dirilweng ka tsela e e phepa o ka emisetsa mahura a a dirilweng ka masalela a dimela le diphologolo tse di epolotsweng bogologolo go dirisiwa go fa dipalangwa maatla a go tsamaya, go gotetsa dikago le go tsamaisa dithulaganyo tsa madirelo. Carbon e ka ntshiwa gape mo lefaufaung, sekai ka go oketsa khurumetso ya sekgwa le go lema ka mekgwa e e bolokang carbon mo mmung.

Mareo

Pele ga dingwaga tsa bo 1980, go ne go sa tlhaloganyesege gore a phelelo ya go thuthafatsa ya digase tse di oketsegileng tsa sethopo e ne e le maatla go feta phelelo ya go tsidifatsa ya dikarolwana tse di mo moweng mo kgotlhelong ya mowa. Borasaense ba dirisitse lereo phetolo ya seemo sa bosa se se sa ikaelelwang go kaya ditlamorago tsa batho mo seemong sa bosa ka nako e. Ka dingwaga tsa bo 1980, mareo a thuthafalo ya lefatshe le phetogo ya seemo sa bosa se ne sa tlwaelega thata, gantsi a ne a dirisiwa ka go ananya. Ka saense, thuthafalo ya lefatshe e kaya fela go oketsega ga mogote wa palogare ya boalogodimo jwa lefatshe, fa phetogo ya seemo sa bosa e tlhalosa bobedi thuthafalo ya lefatshe le ditlamorago tsa yona mo thulaganyong ya seemo sa bosa ya Lefatshe, jaaka diphetogo tsa pula.

Phetogo ya seemo sa bosa se ka dirisiwa gape ka bophara go akaretsa diphetogo tsa seemo sa bosa tse di diragetseng mo ditsong tsotlhe tsa Lefatshe ka ntlha ya dithulaganyo tsa tlholego. Lereo la phetogo ya seemo sa loapi se se bakiwang ke batho ka dinako tse dingwe le dirisiwa go tlhalosa phetogo ya seemo sa bosa se se bakiwang ke ditiro tsa batho.

Thuthafalo ya lefatshe—e e neng ya dirisiwa go tloga ka ngwaga wa 1975—e ne ya nna lereo le le tlwaelesegileng thata morago ga gore rra maranyane wa seemo sa bosa wa NASA e bong James Hansen a le dirise mo bosuping jwa gagwe jwa ngwaga wa 1988 kwa Senateng ya U.S. Fa e sale ka dingwaga tsa bo 2000, tiriso ya phetogo ya seemo sa bosa e oketsegile. Bo ramaranyane ba ba farologaneng, boradipolotiki le bobegakgang ba ka dirisa mareo a mathata a seemo sa bosa kgotsa tshoganyetso ya seemo sa bosa go bua ka phetogo ya seemo sa bosa, mme ba ka dirisa lereo la thuthafalo e e oketsegileng ya lefatshe (global heating) boemong jwa thuthafalo ya lefatshe (global warming).

Go tlhatloga ga mogote mo lefatsheng lotlhe

Tshedimosetso e nngwe: Mogote o o mo boalogodimong jwa lefatshe lotlhe

Megote ya tsa pele ga thuthafalo ya lefatshe ya gompieno

Dipego tse dikgolo: Go fetoga ga seemo sa bosa le phetogo; Palo ya mogote ya dingwaga di le dikete tse pedi tse di fetileng; le Thuto -seemo sa bosa ya Bogologolo

Kago sešwa ya mogote wa boalogodimo jwa lefatshe ka bophara mo dingwageng di le dikete tse pedi tse di fetileng go dirisiwa tshedimosetso ya boemedi go tswa mo diring tsa ditlhare, dikorale, le di-core tsa metsi a a gatsetseng tsa botala jwa loapi.Tshedimosetso e e lemogilweng ka tlhamalalo e ka bohibidu.

Mo dingwageng di le didikadike di le mmalwa tse di fetileng seemo sa bosa se ne sa dikologa mo di nakong tsa metsi a a gatsetseng. Nngwe ya dipaka tse di neng di le mogote thata mogote e ne e le Last Interglacial, dingwaga di ka nna dikete tse lekgolo le masome a mabedi le botlhano tse di fetileng, fa megote e neng e le magareng ga selekanyo sa Celciuse e oketsegile ka selekanyo sa fa gare ga degree Celsius e le sephatlo (0.5 °C) le degree Celsius e le nngwe le sephatlo (1.5 °C) go feta pele ga tshimologo ya go thutafalo ya lefatshe. Paka e e ne ya bona maemo a lewatle a le kwa godimo ka boleele jwa dimitara di le tlhano go ya ko dimitareng di le lesome go feta gompieno. Bogolo jwa metsi a a gatsetseng jwa bošeng jwa dingwaga di le dikete tse pedi tse di fetileng bo ne bo le tsididi ka selekanyo sa mogote sa Celcius ka botlhano go ya kwa bosupeng (5–7 °C). Paka e e na le maemo a lewatle a a neng a le kwa tlase ka boleele jwa dimetara di feta lekgolo le masome a mabedi le botlhano (125 m), kgotsa boleele jwa maoto a le makgolo a mane le lesome (410 ft), fa go bapisiwa le gompieno..

Megote e neng ya tlhomama mo pakeng ya ga jaana ya magareng ga metsi a a gatsetseng go simolola dingwaga di le dikete di le lesome le bongwe le makgolo a a supa a a fetileng. Paka e gape e ne ya bona tshimologo ya temothuo. Mokgwa wa ditso tsa go thuthafala le go tsidifala, jaaka Paka ya Bothitho ya Metlha ya Bogare(Medieval Warm Period) le Motlha wa metsi a a gatsetseng a a mannye, ga di a diragala ka nako e le nngwe go ralala dikgaolo tse di farologaneng. Megote e ka tswa di fitlheletse kwa godimo jaaka tsa bofelo jwa lekgolo la bosome le bobedi la dingwaga mo dikgaolong tse di lekanyeditsweng. Tshedimosetso ya seemo sa bosa ya paka eo e tswa mo maemeding a seemo sa bosa, jaaka ditlhare le karolo ya konokono tsa metsi a a gatsetseng.

Go thuthafala fa e sale ka Phetogo ya Madirelo

Mo masomeng a dingwaga a bosheng jaana, dipalo tse disha tsa mogote o o kwa godimo di fetile thata dipalo tse disha tsa mogote o o kwa tlase mo karolong e e golang ya boalogodimo jwa Lefatshe.

Ka ngwagaa wa sekete,makgolo a robabobedi le masome a matlhano (1850) dipalo tsa sedirwa se se dirisiwang go tsaa mogote se ne sa simolola go tlamela ka kgaso ya lefatshe lotlhe. Magareng ga lekgolo la bo lesome le borobabobedi la dingwaga le ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a supa (1970) go ne go se na thuthafalo e ntsi ya nete, ka gonne ditlamorago tsa thuthafalo tsa mesi ya digase tsa sethopo di ne tsa fokodiwa ke go tsidifala go tswa mo mesing ya sulphur dioxide. Sulphur dioxide e baka pula ya asiti, mme gape e ntsha di-aerosol tsa sulfate mo lefaufaung, tse di bontshang lesedi la letsatsi mme di dira gore lefatshe lotlhe le nne lefifi. Morago ga ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a supa (1970), go kokoanngwa mo go oketsegang ga digase tsa sethopo le ditaolo tsa kgotlhelo ya sebabole go ne ga baka koketsego e e bonalang ya mogote.

Go nnile le koketsego ya diteng tsa mogote wa lewatle mo dingwageng di le lesome tse di sa tswang go feta jaaka fa mawatle a annywa go feta karolo ya masome a borobabongwe mo lekgolong ya mogote go tswa mo thuthafalong ya lefatshe.

Ditshwantsho tsa NASA tse di bontshang diphetogo tsa mogote wa boalogodimo jwa lefatshe fa e sa le ka ngwaga wa 1880. Mmala o o pududu o bontsha megote e e tsidifetseng mme o mohibidu o supa megote e e bothitho. Jaaka boleng jwa tshupiso go dirisiwa megote e e magareng go tloga ka ngwaga wa 1951 go ya ko ngwageng wa 1980.

Diphetogo tse di tswelelang tsa seemo sa bosa ga di ise di ko di nne teng mo dingwageng di le dikete di le mmalwa. Ditlhopha tsa tshedimosetso tse dintsi tsotlhe di bontsha koketsego ya lefatshe ka bophara ya themphereitšha ya boalogodimo, ka seelo se se ka nnang 0.2 °C ka ngwagasome.Ngwagasome wa dingwaga tsa 2014 go fitlhela kwa ngwageng wa 2023 o ne wa thuthafala go fitlha go palogare ya selekanyo sa mogote wa degree sa bongwe ntlha e nngwe le borobabobedi (1.19 °C)[selekanyo sa mogote wa Celcius se se magareng ga bongwe ntlha ya lefela le borataro le bongwe ntlha tharo [1.06–1.30 °C] fa e bapisiwa le motheo wa pele ga madirelo (go tswa ka ngwaga wa 1850– go fitlha ka ngwaga wa 1900). Ga se ngwaga mongwe le mongwe o o neng o le bothitho go feta wa bofelo: dithulaganyo tsa go fetoga ga seemo sa bosa tsa fa gare di ka dira gore ngwaga mongwe le mongwe o nne bothitho kgotsa o tsididi ka selekanyo sa mogote sa lefela ntlha pedi (0.2 °C) go feta palogare. Go tloga ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe le borobabobedi (1998) go fitlha ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le boraro (2013), dikgato tse di sa siamang tsa dithulaganyo tse pedi tse di ntseng jalo, go tshikhinyega ga dingwaga di le lesome tsa Pacific (Pacific Decadal Oscillation) (PDO) le go tshikhinyega ga dingwaga di le lesome tse di mmalwa tsa Atlantic (AMO) di bakile paka e khutshwane e e bonya ya thuthafalo e e bidiwang "kgaotso ya thuthafalo ya lefatshe". Morago ga "hiatus", go ne ga diragala se se fapaaneng, ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi (2024) le bone e le kwa godimo thata ga palogare ya bošeng ka go feta selekanyo sa mogote se le nngwe ntlha botlhano kwa go dimo ga lefela (+1.5 °C).Ke ka moo phetogo ya mogote e tlhalosiwang go ya ka palogare ya dingwaga di le masome a mabedi , e e fokotsang modumo wa dingwaga tse di mogote le tse di tsididi le mekgwa ya seemo sa bosa sa dingwaga di le lesome, le gape go lemoga letshwao la paka e telele.: (tsebe ya botlhano)

Ditebelelo tse dingwe tse dintsi di tiisa bosupi jwa thuthafalo. Lefaufau le le kwa godimo le a tsidifala, ka gonne digase tsa sethopo di tshwara mogote gaufi le boalogodimo jwa Lefatshe, mme ka jalo mogote o monnye o phatsimela kwa lefaufaung. Go thuthafala go fokotsa palogare ya khurumetso ya kapoko mme go pateletsa dikgalase go boela morago. Ka nako e le nngwe, thuthafalo gape e baka mowafatso o o mogolo go tswa mo mawatleng, e e bakang bongola jwa lefaufau jo bontsi , le pula e ntsi le e e bokete. Dimela di thunya go sa le gale mo dikgakologong, mme diketekete tsa mefuta ya diphologolo di ntse di fudugela kwa mafelong a a tsidifetseng ruri.

Dipharologano go ya ka dikgaolo

Dikgaolo tse di farologaneng tsa lefatshe di thuthafala ka selekanyo se se farologaneng. Mokgwa o o ikemetse ka nosi gore digase tsa tshwarang mogote mo loaping di ntshiwa kae, ka gonne digase tse di nna nako e telele go ka anama go ralala mmele wa legodimo o o dikologang dinaledi. Fa e sale ka nako ya pele ga madirelo, palogare ya mogote wa boalogodimo mo dikgaolong tsa lefatshe e oketsegile ka bonako jo bo ka nnang gabedi go feta palogare ya mogote wa boalogodimo jwa lefatshe. Se ke ka gonne mawatle a latlhegelwa ke mogote o montsi ka go mowafala mme mawatle a ka boloka mogote o montsi. Maatla a mogote mo thulaganyong ya seemo sa loapi ya lefatshe a godile ka go ema ka nakwana fela fa e sale ka bonnye ka ngwaga wa 1970, mme go feta karolo ya masome a mane mo lekgolong ya maatla ao a a oketsegileng a bolokilwe mo lewatleng. Tse dingwe di goteditse lefaufau, tsa nyerolosa metsi a a gatsetseng, le go thuthafatsa di karolo kgolo tsa lefatshe tse di naleng mafatshe a mantsi mo teng.

Sephatlho sa Bokone jwa lefatshe le Ntlha ya Bokone ya lefatshe di thuthafetse ka bonako thata go feta Sephatlho sa Borwa le Sephatlho sa Borwa. Sephatlho saBokone ga se na fela lefatshe le lentsi thata, mme gape le khurumetso e ntsi ya kapoko ya paka le metsi a a gatsetseng a lewatle. Fa difatlhego tse di fetoga go tswa mo go bontsheng lesedi le lentsi go ya go nna lefifi morago ga gore metsi a agatsetseng a nyerologe, di simolola go monya mogote o montsi.Dipeeletso tsa khabone e ntsho tsa selegae mo kapokong le mo metsi a kgatesolo le tsone di na le seabe mo thuthafalong ya Arctic.Megote ya boalogodimo jwa Arctic e oketsega ka bonako jo bo fa gare ga makgetlo a le mararo le a le manè go feta mo lefatsheng lotlhe.Go nyerologa ga dikapetla tsa metsi a a gatsetseng gaufi le di ntlha tsa lefatshe go koafatsa bobedi leloko la Atlantic le Antarctic la go dikologa ga metsi a lewatle ka ntlha ya pharologano ya mogote le letswai, e leng se se fetolang go ya pele kabo ya mogote le pula go ralala lefatshe.

Megote ya isago ya lefatshe ka bophara

Diponelopele tsa dikai tse dintsi tsa CMIP6 tsa diphetogo tsa mogote wa boalogodimo jwa lefatshe ka bophara tsa ngwaga wa 2090 fa di bapisiwa le palogare ya ngwaga wa 1850 go ya kwa ngwageng wa 1900. Tsela ya ga jaanong ya go thuthafala kwa bokhutlong jwa lekgolo la dingwaga e ka nna mo bogareng jwa dipheteletso tse pedi tseno.

Mokgatlho wa Lefatshe wa Maemo a Bosa o akanyeditse gore go na le kgonagalo ya mo e ka nnang karolo ya masomea a matlhano mo lekgolong ya gore mogote wa lefatshe lotlhe ya dingwaga di le tlhano e fete selekanyo sa mogote se le nngwe ntlha botlhano kwa go dimo ga lefela (+1.5 °C) fa gare ga ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bone (2024) le ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le borobabobedi.(2028) Setlhopha sa Ditšhaba se se Tlhomilweng go Sekaseka Phetogo ya Seemo sa bosa (IPCC) e solofela gore palogare ya dingwaga di le masome a mabedi e tla feta selekanyo sa mogote se le nngwe ntlha botlhano kwa go dimo ga lefela (+1.5 °C) mo tshimologong ya dingwaga tsa bo dikete tse pedi le masome a mararo .

Pegelo ya Tlhatlhobo ya Borataro ya IPCC (ya ngwaga wa 2021) e ne e akaretsa diponelopele tsa gore ka dingwaga tsa dikete tse pedi le bongwe (2100) thuthafalo ya lefatshe e ka fitlhelela go tloga kwa go selekanyong sa mogote sa Celcius se le sengwe ntlha lefela go fitlha kwa selekanyong sa Celsius se le nngwe ntlha robabobedi ( 1.0–1.8 °C) ka fa tlase ga boemo jo bo nang le mesi e e kwa tlase thata ya digase tsa sethopo, selekanyo sa mogote sa Celsius di le pedi ntlha nngwe go fitlha kwa selekanyong sa mogote sa Celsius di le tharo ntlha botlhano (2.1–3.5 °C) fa go nna le seemo sa magareng sa go ntshiwa ga digase kgotsa fa go nna le seemo se se kwa godimo thata sa go ntshiwa ga digase tseno, go lebeletswe gore mogote o oketsega go tswa kwa selekanyong sa mogote sa Celsius di le tharo ntlha tharo go fitlhela kwa go selekanyong sa Celsius di le tlhano ntlha supa (3.3–5.7 °C) ka fa tlase ga seemo sa mesi e e kwa godimo thata. Thuthafalo e tla tswelela go feta dingwaga tsa dikete tse pedi le bongwe (2100) mo maemong a magareng le a a kwa godimo a tshenyo, ka diponelopele tsa isago tsa megote tsa boalogodimo jwa lefatshe ka ngwaga wa dikete tse pedi le makgolo a mararo (2300) di tshwana le didikadike tsa dingwaga tse di fetileng.

Tekanyetsokabo ya khabone e e setseng ya go nna ka fa tlase ga dikoketso tse di rileng tsa mogote e laolwa ka go dira sekao sa modikologo wa khabone le go nna bosisi ga seemo sa bosa mo digaseng tsa sethopo. Go ya ka UNEP, thuthafalo ya lefatshe e ka bewa kwa tlase ga selekanyo sa mogote sa Celcius sa bobedi (2.0 °C) ka kgonagalo ya sephatlo sa lekgolo (50%) fa mesi morago ga ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro (2023) e sa fete bokete jwa di gigatonnes di le borobabongwe ta CO2. Tekanyetsokabo e ya khabone e tsamaisana le dingwaga di ka nna lesome le borataro tsa mesi ya ga jaana.

Dilo tse di bakang go tlhatloga ga mogote wa bosheng jaana mo lefatsheng lotlhe

Pego ya konkono: Dilo tse di bakang phetogo ya seemo sa bosa

Dilo tsa tlholego le tsa thuto ya science tse di bakileng go gotela yga lefatshe e e diragetseng go fitlha jaanong. Bokgoni jwa thuthafalo ya lefatshe mo isagong jwa bakgweetsi ba ba tshelang lobaka lo loleele jaaka mesi ya khabonetaeokosaete ga bo a emelwa. Ditedu mo bareng nngwe le nngwe di bontsha selekanyo sa phoso e e ka nnang teng.

Thulaganyo ya seemo sa bosa e itemogela ditikologo tse di farologaneng ka boyone tse di ka tsayang dingwaga, masomesome a dingwaga kgotsa le eleng makgolokgolo a dingwaga. Sekao, ditiragalo tsa El Niño di baka ditlhatlogo tsa paka e e khutshwane ya matlhasedi a mogote wa boalogodimo fa ditiragalo tsa La Niña di baka tsidifatso ya paka e e khutshwane. Makgetlo a tsone a ka ama diphetogo tsa mogote wa lefatshe lotlhe ka kakaretso mo sekaleng sa nako sa dingwaga di le lesome. Diphetogo tse dingwe di bakwa ke go sa lekalekane ga maatla go tswa mo dikgatelelong tsa kwa ntle. Dikai tsa tse di akaretsa diphetogo tsa digase tsa sethopo, go phatsima ga letsatsi, go thunya ga lekgwamolelo, le diphetogo tsa modikologo wa Lefatshe go dikologa Letsatsi.

Go bona gore batho ba na le seabe sefe mo phetogong ya seemo sa bosa, go tlhamiwa "dikgatiso tsa menwana" tse di kgethegileng tsa dilo tsotlhe tse di ka nnang teng le go bapisiwa le mekgwa e e lemogilweng le go fetoga ga seemo sa bosa mo go itsiweng fa gare. Ka sekai, go pateletsa letsatsi—mo kgatiso ya menwana ya lone e akaretsang go thuthafatsa lefaufau lotlhe—go kgaphetswe kwa thoko ka gonne ke lefaufau le le kwa tlase fela le le thuthafetseng. Di-aerosol tsa mo lefaufaung di ntsha phelelo e nnye, e e tsidifatsang. Dikgweetsi tse dingwe, jaaka diphetogo tsa albedo, ga di na tshusumetso e ntsi.

Mewa ya sethopo

Pego ya konokono : Digase tse di tshwarang mogote mo lefaufaung, go ntshiwa ga digase tse di tshwarang mogote mo lefaufaung, ditlamorago tsa go tshwarwa ga mogote mo lefaufaung, le carbon dioxide mo lefaufaung la Lefatshe

Dilekanyo tsa CO2 mo dingwageng di le dikete di le borobabobedi tse di fetileng jaaka di lekanngwa go tswa mo gare ga metsi a a gatsetseng (botala jwa loapi/botala) le ka tlhamalalo (bontsho)

Digase tse di tshwarang mogote mo lefaufaung di bonala mo leseding la letsatsi, mme ka jalo di letla gore le fete mo lefaufaung go gotetsa boalogodimo jwa Lefatshe. Lefatshe le e ntsha e le mogote, mme digase tsa di tshwarang mogote mo lefaufaung di monya karolo ya yone. Go monyelwa mo go fokotsa selekanyo se mogote o tshabelang kwa lefaufaung ka sone, go tshwara mogote gaufi le boalogodimo jwa Lefatshe le go o thuthafatsa fa nako e ntse e tsamaya.

Fa mouwane wa metsi (go lekana le karolo ya masome a matlhano mo lekgolong) le maru (go lekana le karolo ya masome a mabedi le botlhano mo lekgolong) e le tsone tse di nang le seabe se segolo mo phelelong ya digase tse di tshwarang mogote mo lefaufaung, di fetoga thata jaaka tiro ya mogote mme ka jalo di tsewa thata jaaka ditshwaelo tse di fetolang bosisi jwa seemo sa bosa. Ka fa letlhakoreng le lengwe, dilekanyo tsa digase tse di jaaka CO2 (go lekana le karolo ya masome a mabedi mo lekgolong), gese ya ozone e e mo karolong e e kwa tlase ya lefaufau (troposphere), Di-CFC le nitrous oxide di okediwa kgotsa di tlosiwa di sa ikaega ka mogote, mme ka jalo di tsewa e le dikgatelelo tsa kwa ntle tse di fetolang megote ya lefatshe.

Pele ga Phetogo ya Madirelo, selekanyo sa digase tse di tshwarang mogote mo lefaufaung se se tlhagelelang ka tlhago se ne sa dira gore mowa o o gaufi le boalogodimo o nne bothitho ka bokana ka selekanyo sa di Celcius tse masome a mararo le boraro (33 °C) go feta ka fa o ka bong o le ka teng fa di ne di seyo. Tiro ya batho fa e sale ka Phetogo ya Madirelo, bogolo jang go ntsha le go fisa mahura a masalela a dilo tse di epolotsweng bogologolo (magala, mahura, le ghese ya tlholego), e okeditse selekanyo sa dighese tse di tshwarang mogote mo lefaufaung. Ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi le bobedi (2022) , dilekanyo tsa CO2 le methane di ne di oketsegile ka bokana ka karolo ya masome a matlhano mo lekgolong (50%) le karolo ya lekgolo le masome a borataro le bone mo lekgolon (164%), ka go latelana, fa e sale ka ngwaga wa sekete, makgolo a supa le masome a matlhano.(1750) Dilekanyo tse tsa Tempolete:CO2 di kwa godimo go feta ka nako epe fela mo dingwageng di le didikadike di le lesome le bone tse di fetileng. Dilekanyo tsa methane di kwa godimo thata go feta ka fa di neng di le ka teng mo dingwageng di dikete tse borobabobedi tse di fetileng.

Lenaneo la Lefatshe Lotlhe la Khabone e bontsha kafa ditlaleletso tsa CO2 di bakilweng ke metswedi e e farologaneng e e tlhatlogang ka go latelana

Mesi ya lefatshe lotlhe ya digase tse di bakiwang ke batho ka ngwaga wa 2019 e ne e lekana le bokete jwa di ditone di le didikadike di le masome a matlhano le borobabongwe tsa CO2. Mo mesing eno, karolo ya masome a supa le botlhano mo lekgolong (75%) e ne e le CO2, karolo ya lesome le borobabobedi mo lekgolong (18%) e ne e le methane, karolo ya bone mo lekgolong(4%) e ne e le nitrous oxide, mme karolo ya bobedi mo lekgolong (2%) e ne e le digase tse di nang le fluorine. Mesi ya CO2 e tswa thata mo go fiseng mahura a masalela a dilo tse di epolotsweng bogologolo go tlamela ka maatla a dipalangwa, go dira, go thuthafatsa, le motlakase.Mesi e mengwe ya CO2 e tswa mo go rengweng ga dikgwa le mo dithulaganyong tsa madirelo, tse di akaretsang CO2 e e gololwang ke diphetogo tsa dikhemikhale tsa go dira semente, tshipi, aluminiamo, le monontshane.Mesi ya methane e tswa mo diruiweng, motshotelong, temong ya raese, mafelo a go latlhela matlakala, metsi a a leswe, le meepo ya magala, mmogo le go ntsha mahura le ghese. Mesi ya nitrous oxide e tswa thata mo go boleng ga ditshedinnye tsa monontshane.

Fa methane e nna fela mo lefaufaung ka palogare ya dingwaga di le lesome le bobedi ,CO2 e nna lobaka lo loleele thata. Boalo jwa Lefatshe bo monya CO2 jaaka karolo ya modikologo wa khabone. Fa dimela tse di mo lefatsheng le mo lewatleng di monya bontsi jwa mesi e e feteletseng ya CO2 ngwaga le ngwaga, CO2 eo e busediwa mo lefaufaung fa dilo tsa ditshedi di silwa, di tuka, kgotsa di bola. Dithulaganyo tsa lefelo le le bolokang khabone mo godimo ga lefatshe, jaaka go tlhomamisa carbon mo mmung le tsela e dimela di dirisang maatla a letsatsi go itirela dijo, di tlosa bokana jwa karolo ya masome a mabedi le borobabongwe mo lekgolong (29%) ya mesi ya CO2 ya ngwaga le ngwaga ya lefatshe. Lewatle le monya karolo ya masome a mabedi go ya go masomeng a mararo mo lekgolong (20% to 30%) ya CO2 e e ntshiwang mo dingwageng di le masome a mabedi tse di fetileng. CO2 e tlosiwa fela mo lefaufaung ka nako e telele fa e bolokwa mo legogong la Lefatshe, e leng thulaganyo e e ka tsayang didikadike tsa dingwaga go wediwa.

Diphetogo tsa boalogodimo jwa lefatshe

Selekanyo sa go latlhegelwa ke ditlhare mo lefatsheng lotlhe se menagane gabedi fa e sa le ka 2001, go nna tatlhegelo ya ngwaga le ngwaga e e atamelang lefelo le le lekanang le bogolo jwa Italy .

Mo e ka nnang karolo ya masome a mararo ya lefatshe la Lefatshe ga le dirisiwe thata ke batho (dikgalase, dikaka, jalo jalo.), karolo ya masome a mabedi le borataro mo lekgolong ke dikgwa, karolo ya lesome mo lekgolong ke naga ya ditlhatshana mme karolo ya masome a mararo le bone ke naga ya temothuo. Go rengwa ga dikgwa ke seabe se segolo sa phetogo ya tiriso ya lefatshe mo thuthafalong ya lefatshe, ka ditlhare tse di sentsweng di golola CO2, mme ga di emisediwe ke ditlhare tse dišwa, di tlosa sinki eo ya khabone. Magareng ga ngwaga wa dikete tse pedi le bongwe le ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le borobabobedi (2018), karolo ya masome a mabedi le bosupa mo lekgolong ya go rengwa ga dikgwa e ne e le go tswa mo go kgaoleng dikgwa tsa leruri go kgontsha katoloso ya temothuo ya dijalo le leruo. E nngwe ya karolo ya masome a mabedi le bone mo lekgolong e latlhegetswe ke go phepafadiwa ga nakwana ka fa tlase ga dithulaganyo tsa temothuo ya temo e e fetogang. Karolo ya masome mabedi le borataro mo lekgolong e ne e le ka ntlha ya go rema dikgong go bona dikgong le ditlhagiswa tse di tswang mo go tsone, mme melelo ya naga e dirile karolo ya masome a mabedi leboraro e e setseng. Dikgwa dingwe ga di ise di tlosiwe ka botlalo, mme di ne di setse di sentswe ke ditlamorago tseno. Go busetsa dikgwa tse gape go busetsa bokgoni jwa tsona jaaka sinki ya khabone.

Dimela tse di khurumetsang lefatshe mo lefelong lengwe di ama gore bontsi jo bo kana kang jwa marang a letsatsi bo bonagadiwe bo boela kwa loaping (albedo), le gore mogote o montsi go le kae o latlhega ka ntlha ya go fetoga ga metsi mouwane.Sekao, fa naga e e nang le sekgwa se se kitlaneng e fetolwa go nna bojang, bokagodimo jwa lefatshe bo nna botala jo bo phatsimang go feta. Seno se dira gore bo bonagatse marang a letsatsi a mantsi go boela kwa loaping. Go rengwa ga dikgwa gape go ka fetola go gololwa ga dikhemikhale tse di amang popego ya maru, e bile go ka fetola popego le bogwata jwa bokagodimo jwa lefatshe ka tsela e e amang lobelo lwa phefo. Kwa mafelong a a mogote le a a mo seemong sa seemo sa bosa se se magareng, ditlamorago tsotlhe di felela ka go oketsa mogote ka selekanyo se segolo. Ka jalo, go busetsa dikgwa kwa mafelong a di kileng tsa rengwa go ka dira gore mogote wa mo lefelong leo e fokotsege.Kwa mafelong a a gaufi le ntlha ya bokone kgotsa borwa jwa Lefatshe, go nna le ditlamorago tsa go tsidifala fa dikgwa di emisetswa ka mafelo a a khurumeditsweng ke kapoko, a a bonagatsang marang a letsatsi go feta. Mo lefatsheng lotlhe, go oketsega gono ga bokgoni jwa bokagodimo jwa lefatshe jwa go bonagatsa marang a letsatsi go boela kwa loaping (albedo) e nnile yone selo se segolo se se amileng mogote ka tlhamalalo ka ntlha ya diphetogo tsa tiriso ya lefatshe. Ka jalo, go fopholediwa gore diphetogo tsa tiriso ya lefatshe tse di diragetseng go fitlha jaanong di bakile go tsidifala go go nnye ga lefatshe ka kakaretso.

Mabaka a mangwe

Di-aerosol le maru

Kgotlelego ya mowa, ka sebopego sa di-aerosol, e ama seemo sa bosa ka selekanyo se segolo.Di-aerosol di gasaganya le go monya marang a letsatsi. Go tloga ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a marataro le bongwe go ya ko ngwageng wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe, go ne ga lemogiwa go fokotsega ka iketlo ga selekanyo sa lesedi la letsatsi le le fitlhang mo godimo ga Lefatshe. Tiragalo e e itsege thata jaaka go fifala ga lesedi mo lefatsheng lotlhe,mme e amana le di-aerosol tsa sulfate tse di tlhagisiwang ke go tuka ga ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng tse di nang le dilekanyo tse di bokete tsa sebabole jaaka magala le ditukisi tsa di-bunker.Dikabelo tse dinnye di tswa mo khaboneng e ntsho (go tswa mo go fiseng ga ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng le paloyotlhe ya bokete jwa ditshedi mo lefoleng), le go tswa mo leroleng. Lefatshe ka bophara, di-aerosol di ntse di fokotsega fa e sale ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe ka ntlha ya ditaolo tsa kgotlhelego, se se rayang gore ga di tlhole di bipa thuthafalo ya gase ya sethopo thata.

Di-aerosol le tsone di na le ditlamorago tse di sa tlhamalalang mo tekanyetsokabong ya maatla a Lefatshe. Di-aerosol tsa sulfate di dira jaaka dinyuklea tsa go tlhotlhorega ga maru mme di isa kwa marung a a nang le marothi a mantsi le a mannye a maru. Maru ao a bontsha marang a letsatsi ka tsela e e nang le matswela go feta maru a a nang le marothi a mannye le a magolo.Gape di fokotsa kgolo ya marothodi a pula, se se dirang gore maru a bonatse sentle mo leseding la letsatsi le le tsenang. Ditlamorago tse di sa tlhamalalang tsa di-aerosol ke tsone tse di sa tlhomamang thata mo go pateletsang marang.

Le fa gone di-aerosol ka tlwaelo di fokotsa thuthafalo ya lefatshe ka go bontsha lesedi la letsatsi, khabone e ntsho e e mo mosing e e welang mo kapokong kgotsa mo metsinga gatsetseng e ka dira gore lefatshe le thuthafale. Mogote o o feteletseng o o tlholang o akofisa go nyerologa ga aese le dikgapetla, mme seno se dira gore bogodimo jwa lewatle bo tlhatloge thata mo lefatsheng lotlhe. Go fokotsa dipeeletso tse dišwa tsa khabone e ntsho kwa Arctic go ka fokotsa thuthafalo ya lefatshe ka selekanyo sa mogote sa Celcius lefela ntlha ya bobedi ka ngwaga wa 2050. Ditlamorago tsa go fokotsega ga diteng tsa sebabole tsa oli ya lookwane lwa dikepe fa e sale ka ngwaga wa dikete tse pedi le masome a mabedi di fopholediwa go baka koketsego e nngwe ya selekanyo sa mogote wa Celcius ya lefela ntlha yalefela botlhano (0.05 °C) mo mogoteng wa lefatshe ka ngwaga wa 2050.

Tiro ya letsatsi le lekgwamolelo

Tshedimosetso e nngwe: Tiro ya letsatsi le seemo sa bosa

Tshekatsheko ya Bone ya Seemo sa bosa sa Bosetšhaba ("NCA4", USGCRP, ngwaga wa 2017) e akaretsa ditšhate tse di bontshang gore ga go na tiro ya letsatsi kgotsa ya lekgwamolelo e e ka tlhalosang thuthafalo e e lemogilweng.

Ka Letsatsi e le motswedi o mogolo wa maatla a Lefatshe, diphetogo tsa lesedi la letsatsi le le tsenang di ama ka tlhamalalo thulaganyo ya go feteoga ga loapi. Phatsimo ya letsatsi e lekantswe ka tlhamalalo ke sedirisiwa se se dikologang lefatshe , mme ditekanyo tse di sa tlhamalalang di teng go tloga kwa tshimologong ya dingwaga tsa bo sekete le makgolo a marataro go ya pele. Fa e sale ka ngwaga wa sekete le makgolo a robabobedi le masome a robabobedi, ga go ise go nne le tlwaelo ya go tlhatloga ga selekanyo sa maatla a Letsatsi a a fitlhang kwa Lefatsheng, go farologana le go thuthafala ga lefaufau le le kwa tlase (troposphere). Lefaufau le le kwa godimo (stratosphere) le lone le ne le tla bo le thuthafala fa Letsatsi le ne le romela maatla a mantsi kwa Lefatsheng, mme boemong jwa seo, le ntse le tsidifala.Se se tsamaelana le digase tse di tshwarang mogote mo loaping tse di thibelang mogote go tswa mo lefaufaung la Lefatshe.

Go thunya ga lekgwamolelo go go thunyang go ka ntsha digase, lerole le molora tse di thibelang lesedi la letsatsi ka bontlhabongwe le go fokotsa megote, kgotsa di ka romela mouwane wa metsi mo lefaufaung, o o oketsang digase tse di tshwarang mogote mo loaping le go oketsa mogote. Ditlamorago tse mo mogoteng di tsaya fela dingwaga di le mmalwa, ka gonne bobedi mouwane wa metsi le dilo tsa lekgwamolelo di na le go tswelela go go kwa tlase mo lefaufaung. Mesi ya CO2 ya lekgwamolelo e nna e ntse e le teng, fela e lekana le kwa tlase ga karolo ya bongwe mo lekgolong ya mesi ya ga jaana ya CO2 e e bakiwang ke batho. Tiro ya lekgwamolelo e sa ntse e emela tshusumetso e le nngwe e kgolo ya tlholego (go pateletsa) mo mogoteng mo motlheng wa madirelo. Le fa go ntse jalo, fela jaaka dikgatelelo tse dingwe tsa tlholego, e nnile le ditlamorago tse di sa reng sepe mo diphetogong tsa mogote ya lefatshe fa e sale ka Phetogo ya Madirelo.

Ditshwaelo tsa phetogo ya seemo sa bosa

Diathikele tse dikgolo: Ditshwaelo tsa phetogo ya seemo sa bosa le go nna bosisi mo seemo sa bosa

etsiya a gatsetseng lewatle ea ontsha karolo ya masome a matlhano mo lekgolong go ya ko karolong ya masome a Supa mo lekgolong lesedi la letsatsi le le tsenang, fa lewatle, ka le le lefifi, le bontsha fela karolo ya boratatro mo lekgolong Jaaka fa lefelo la aese ya lewatle le ntse le nyerologa le go senola lewatle le lentsi, mogote o montsi o monyelwa ke lewatle, mme se se tlhatlosa egotetE enyerolosang ametsiea gatsetseng anmatsi gape. Se ke thulaganyo ya ditshwaelo tse di siameng.

Tsibogo ya thulaganyo ya seemo sa loapi mo go patelediweng ga ntlha e bopiwa ke ditshwaelo, tse di ka godisang kgotsa tsa fokotsa phetogo. Ditshwaelo tse di itlhomamisang kgotsa tse di siameng di oketsa tsibogo, fa ditshwaelo tse di lekalekanang kgotsa tse di sa siamang di e fokotsa. Ditshwaelo tse ditona tse di nonotshang ke ditshwaelo tsa mouwane wa metsi, ditshwaelo tsa aese–albedo, le ditshwaelo tsa maru a nete. Mokgwa wa konokono wa go lekalekanya ke go tsidifatsa ka marang, ka gonne boalogodimo jwa Lefatshe bo ntsha mogote o montsi kwa lefaufaung go tsibogela themperetšha e e tlhatlogang.Mo godimo ga ditshwaelo tsa thempheretšha, go na le ditshwaelo mo modikologong wa khabone, jaaka phelelo ya go nontsha ya CO2 mo kgolong ya dimela.Ditshwaelo di solofetswe go ya kwa ntlheng e e siameng jaaka fa mesi ya digase tsa sethopo e tswelela, go tlhatlosa bosisi jwa seemo sa loapi.

Dithulaganyo tseno tsa ditshwaelo di fetola lobelo lwa go thuthafala ga lefatshe. Ka sekai, mowa o o bothitho o ka kgona go tshwara bongola jo bontsi ka sebopego sa mouwane wa metsi, o ka boone e leng gase e e maatla ya sethopo. Mowa o o bothitho gape o ka dira gore maru a nne kwa godimo le go nna masesane, mme ka jalo a thibele thata, go oketsa thuthafalo ya seemosa bosa. Go fokotsega ga khurumetso ya kapoko le metsi a lekwete a lewatle kwa Arctic ke pegelo e nngwe e kgolo, seno se fokotsa go bonala ga boalogodimo jwa Lefatshe mo kgaolong le go itlhaganedisa thuthafalo ya Arctic. Thuthafalo e e oketsegileng e gape e na le seabe mo go thapologeng ga mmu o o naleng kgatsetse ka ntlha serame, e e gololang methane le CO2 mo lefaufaung.

Mo e ka nnang halofo ya mesi ya CO2 e e bakiwang ke batho e monyetswe ke dimela tsa mo lefatsheng le ke mawatle.Karolwana e ga e eme fela mme fa mesi ya CO2 ya isago e ka fokotsega, Lefatshe le tla kgona go monya go fitlha go bokana jwa karolo ya masome a Supa mo lekgolong . Fa di ka oketsega thata, e santse e tla monya khabone e ntsi go feta jaanong, mme karolwana yotlhe e tla fokotsega go ya kwa tlase ga karolo ya masome a mane mo lekgolong.Se ke ka gonne phetogo ya seemo sa bosa e oketsa komelelo le makhubu a mogote a a felelang a thibela kgolo ya dimela mo lefatsheng, mme mebu e tla golola khabone e ntsi go tswa mo dimeleng tse di suleng fa di le bothitho. Seelo se mawatle a monyang khabone ya lefaufau ka sona se tla fokotsega fa a ntse a nna le asiti e ntsi le go itemogela diphetogo mo go dikologeng ga motsamao wa metsi a lewatle ka ntlha ya mogote le letswai.le mo go anamisiweng ga dimela tse dinnye tse di phaphamalang mo metsing. Go sa tlhomamisegeng ga ditshwaelo, bogolosegolo khurumetso ya maru, ke lebaka le legolo la go bo dikai tse di farologaneng tsa seemo sa bosa di supa bogolo jo bo farologaneng jwa thuthafalo mo selekanyong se se rileng sa mesi.

Go dira mmotlolo

Tshedimosetso e nngwe: Sekao sa seemo sa bosa le boemo jwa phetogo ya seemo sa bosa

Maatla a tsamaya fa gare ga loapi, sepakapaka le bokagodimo jwa Lefatshe. Bontsi jwa marang a letsatsi bo feta mo sepakapakeng mme bo futhumatse bokagodimo jwa Lefatshe. Morago ga moo, gase tse di bakang phello ya sethopo di monya bontsi jwa mogote o Lefatshe bo o gololang morago ga go futhumadiwa ke letsatsi.Fa bontsi jwa gase tse di bakang phello ya sethopo bo okediwa, phello eno ya go thibela mogote gore o se ka wa tswa e nonofa. Seno se baka go se lekalekane ga maatla , mo go rayang gore mogote o montsi o tsenngwa mo Lefatsheng go feta o o tswang mo go lone.

Mokgwa wa seemo sa loapi ke kemedi ya dithulaganyo tsa mmele, tsa motswako le tsa ditshedi tse di amang thulaganyo ya seemo sa loapo. Dikai di akaretsa dithulaganyo tsa tlholego tse di tshwanang diphetogo mo modikologong wa Lefatshe, diphetogo tsa ditso mo tirong ya Letsatsi, le go pateletsa ga lekgwamolelo.Dimotlolo di dirisiwa go akanyetsa selekanyo sa thuthafalo ye mesi ya isago e ka bakang go akanyediwa thata ga ditshwaelo tsa seemo sa loapi. Dimotlolo gape di bonela pele go dikologa ga mawatle, modikologo wa ngwaga le ngwaga wa dipaka, le go elela ga khabone fa gare ga boalo jwa lefatshe le lefaufau.

Boammaaruri jwa dikai bo lekwa ka go sekaseka bokgoni jwa tsone jwa go etsa seemo sa loapi sa gompieno kgotsa tsa nako e e fetileng. Dikai tse di fetileng di tseetse kwa tlase seelo sa go ngotlega ga Arctic ​​le go nyatsa seelo sa koketsego ya pula. Go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle go tloga ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabongwe go ne go tseelwa kwa tlase mo dikaong tsa bogologolo, fela dikao tsa bošeng di dumalana sentle le ditebelelo.Tshekatsheko ya Bosetšhaba ya seemo sa loapi e e gatisitsweng ke United States ka ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bosupa e tshwaela gore "dikai tsa seemo sa bosa di ka tswa di santse di nyatsa kgotsa di tlhaela dithulaganyo tse di maleba tsa ditshwaelo". Mo godimo ga moo, dikai tsa seemo sa loapi di ka nna tsa se ka tsa kgona go bonela pele ka botlalo diphetogo tsa seemo sa loapi tsa kgaolo tsa nakwana.

Setlhotshwana sa dikai tsaseemo sa loapi se oketsa dintlha tsa loago mo sekaong sa seemo sa loapi sa mmele. Dikai tseno di etsisa kafa palo ya batho, kgolo ya itsholelo le tiriso ya maatla di amang—le go dirisana le—seemo sa bosa sa mmantota ka gone. Ka tshedimosetso eno, dikai tseno di ka tlhagisa ditiragalo tsa go ntsha gase ya sethopo mo isagweng. Se se dirisiwa jaaka tshedimosetso ya dikai tsa seemo sa bosa le dikai tsa modikologo wa khabone go bonela pele ka fao dilekanyo tsa digase tse di tswharang mogote wa loapi di ka fetogang ka teng mo lefaufaung. Go ikaegile ka boemo jwa loago le ikonomi le boemo jwa phokotso, dikai di ntsha dilekanyo tsa CO2 mo lefaufaung tse di fa gare ga makgolo a mararo le masome a robabobedi le dikete di le nngwe le makgolo a manè tsa dikarolo mo go didikadike di le nngwe..

Ditlamorago

Mo e ka nnang mo mafatsheng otlhe le mafelong otlhe a lefatshe, borasaense ba ba ithutang mabaka le ditlamorago tsa ditiragalo tse di feteletseng tsa bosa ba fitlheletse tshwetso ya gore go gotela ga lefatshe mo go bakilweng ke ditiro tsa batho go okeditse palo ya malatsi a go nna le mogote o o feteletseng fa go bapisiwa le se se neng se tlwaelesegileng mo nakong e telele

Setlhogo se segolo: Ditlamorago tsa phetogo seemo sa loapi

Ditlamorago tsa tikologo

Tshedimosetso e nngwe: Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa mo mawatleng le Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa mo modikologong wa metsi

Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa loapo mo tikologong di aname e bile di ama kgakala, di ama mawatle, metsi a lekwete le maemo a bosa. Diphetogo di ka diragala ka iketlo kgotsa ka bonako. Bosupi jwa ditlamorago tse bo tswa mo go ithuteng phetog o ya seemo sa loapi mo nakong e e fetileng, mo go direng sekao, le mo ditebelelong tsa segompieno. Go tloga ka dingwaga tsa bo sekete, makgolo a robabongwe le masome a matlhano, komelelo le makhubu a mogote di tlhageletse ka nako e le nngwe ka makgetlo a a oketsegang. Ditiragalo tse di metsi thata kgotsa tse di omileng mo pakeng ya dipula tsa monsoon di oketsegile kwa India le Asia Botlhaba.Pula ya monsoon mo Sephatlo sa lefatshe ya Bokone e oketsegile fa e sale ka ngwaga wa sekete,makgolo a robabongwe le masome a robabobedi .Seelo sa pula le maatla a dikgwanyape le dikgwanyape di ka nna tsa oketsega, mme lefelo le ka nna la atologa go ya kwa dipole go tsibogela thuthafalo ya seemo sa bosa. Makgetlo a dikgwanyape tsa boboatsatsi ga a ise a oketsege ka ntlha ya phetogo ya seemo sa loapi.

Kago sesha ya ditso ya selekanyo sa bogodimo jwa metsi a lewatle le diponelopele tsa gore bo tla fetoga jang go fitlha ka ngwaga wa 2100, tse di phatlaladitsweng ka ngwaga wa 2017 ke Lenaneo la Dipatlisiso la Diphetogo tsa Lefatshe la United States.

Bogodimo jwa lewatle jwa lefatshe lotlhe bo tlhatloga ka ntlha ya go atologa ga mogote le go nyerologa ga dikgapetla tsa metsi a lekwete le dithapo tsa teng. Go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle go oketsegile fa nako e ntse e tsamaya, go fitlha go boleele jwa di centimetara di le bone ntlha borobabobei ka ngwagasome magareng ga ngwaga wa dikete tse pedi le lesome le bone le wa dikete tse pedi le masome a mabedi le boraro. Mo ngwagakgolong wa bo masome a mabedi le bongwe, IPCC e akantse kaboleele jwa di centimetara dile masome a mararo le bobedi go ya kwa masome a marataro le bobedi ya go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle ka fa tlase ga seemo sa ntsho e e kwa tlase, boleele jwa di centimetara di le masome a mane le bone go ya kwa masomeng a mane le borataro ka fa tlase ga se se magareng le boleele jwa di centimetara di le masome a marataro le botlhano go ya kwa lekgolong le bongwe ka fa tlase ga seemo sa ntsho e e kwa godimo thata. Dithulaganyo tsa go sa tlhomamang ga metsi a a gatsetseng ya lewatle kwa Antarctica di ka oketsa thata mo ditekanyetsong tse, go akaretsa le kgonagalo ya go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle jwa dimitara di le pedi ka ngwaga wa dikete tse pedi le lekgolo ka fa tlase ga mesi e e kwa godimo.

Phetogo ya seemo sa loapi se dirile gore metsi a lekwete a lewatle la Arctic a fokotsege le go nna masesane ka masomesome a dingwaga. Le fa selemo se se senang metsi a lekwete se solofetswe go nna sa sewelo ka didikirii tsa thuthafalo tsa selekanyo sa mogote wa Celcius wa bongwe ntlha tlhano, di rulaganyeditswe go diragala gangwe mo dingwageng dingwe le dingwe di le tharo go ya go di le lesome ka selekanyo sa thuthafalo ya Celcius tse pedi. Dilekanyo tse di kwa godimo tsa CO2 mo lefaufaung di dira gore CO2 e ntsi e nyerologe mo mawatleng, mme seno se dira gore a nne asiti thata. Ka ntlha ya fa okosejene e sa nwelelele thata mo metsing a a bothitho, selekanyo sa yone mo lewatleng se a fokotsega, mme dikgaolo tse di suleng di a atologa.

Dintlha tsa phetogo le ditlamorago tsa paka e telele

Setlhogo se segolo: Dintlha tse di fetogang mo thulaganyong ya seemo sa bosa

Maemo a a farologaneng a thuthafalo ya lefatshe a ka dira gore dikarolo tse di farologaneng tsa thulaganyo ya seemo sa bosa sa Lefatshe di fitlhelele dintlha tsa go fetoga tse di bakang diphetogo go ya kwa dinageng tse di farologaneng.

Dikgato tse dikgolo tsa thuthafalo ya lefatshe di oketsa kotsi ya go feta mo 'dintlheng tsa go fetoga'—dilo tse go fetang tsone ditlamorago dingwe tse dikgolo di ka se tlholeng di ka tilwa le fa megote e ka boela kwa seemong sa tsone sa pele.Ka sekai, metsi a agatsetseng a Greenland e setse e nyerologa, mme fa mogote wa lefatshe o ka fitlha kwa selekanyong se se fa gare ga dikirii tsa Celsius di le nngwe ntlha supa le dikirii tsa Celsius di le pedi ntlha tharo go nyerologa ga yone go tla tswelela go fitlha e nyelela gotlhelele. Fa moragonyana thuthafalo e ka fokodiwa go nna selekanyo sa mogote sa Celcius ya bongwe ntlha tlhano (1.5 °C) kgotsa kwa tlase, e santse e tla latlhegelwa ke metsi a a gatsetseng e ntsi go feta fa thuthafalo e ne e sa letlelelwe go fitlha kwa molelwaneng kwa tshimologong.Le fa metsi a agatsetseng e ne e tla nyerologa mo dingwageng di le sekete, dintlha tse dingwe tsa go fetoga di ne di tla diragala ka bonako mme di neye merafe nako e nnye ya go tsiboga. Go phutlhama ga makhubu a magolo a lewatle jaaka go dikologa ga Atlantic meridional (AMOC), le tshenyo e e ka se busediweng morago mo dithulaganyong tsa botlhokwa tsa tikologo jaaka sekgwa sa pula sa Amazon le dikorale di ka diragala mo dingwageng di le lesome. Go phutlhama ga AMOC e tla nna masetlapelo a magolo a tlelaemete, a a tla felelang ka go tsidifala ga Hemisefere ya Bokone.

Ditlamorago tsa paka e telele tsa phetogo ya seemo sa loapi mo mawatleng di akaretsa go nyerologa ga metsi a lekwete go ya pele, go thuthafala ga lewatle, go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle, go nna asiti ga lewatle le go tlhoka phefo ya oxygen mo lewatleng. Nako ya ditlamorago tsa paka e telele ke makgolokgolo a dingwaga go ya go diketekete tsa dingwaga ka ntlha ya botshelo jo boleele jwa CO2 mo lefaufaung. Sephetho ke tlhatlogo yotlhe ya bogodimo jwa lewatle e e fopholediwang ya dimitara di le pedi ntlha tharo ka dikirii ya Celsius difaete di le nne ntlha pedi ka dikirii ya Fahrenheit morago ga dingwaga di le dikete tse pedi . Go tsewa ga CO2 mo lewatleng go bonya mo e leng gore go nna asiti ga lewatle le gone go tla tswelela dingwaga di le makgolokgolo go ya go di le diketekete. Mawatle a a boteng (ka fa tlase ga dimitara di le dikete tse pedi (boleele jwa leotol bo le diketetse thataro)) le one a setse a itlamile go latlhegelwa ke go feta karolo ya lesome mo lekgolong ya phefo ya oxygen ya one e e tswakilweng ke thuthafalo e e diragetseng go fitlha ga jaana.Mo godimo ga moo, metsi a a gatsetseng a Antarctica Bophirima e lebega e ineetse go nyerologa go go ka se busediweng morago, mo go neng go tla oketsa maemo a lewatle ka bonnye dimetara di le tharo ntlha tharo (difaete di le lesome le diintšhi di le lesome) mo dingwageng di ka nna ka dikete tse pedi.

Tlhago le diphologolo tsa naga

Tshedimosetso e nngwe: Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa mo mawatleng le Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa mo ditsheding

Thuthafalo ya sešweng e kgweeditse mefuta e mentsi ya ditshedi tsa lefatshe le tsa metsi a a phepa go ya kwa dipoleng le go ya kwa bogodimong jo bo kwa godimo.Ka sekai, mofuta wa makgolokgolo a dinonyane tsa Amerika Bokone o sutetse kwa bokone ka palogare ya dikilometara di le nngwe ntlha tlhano ka ngwaga mo dingwageng di le masome a matlhano le botlhano tse di fetileng.Dilekanyo tse di kwa godimo tsa CO2 mo lefaufaung le paka e e atolositsweng ya go gola di dirile gore lefatshe lotlhe le nne tala. Le fa go ntse jalo, makhubu a mogote le komelelo di fokoditse ntshodikuno ya thulaganyo ya tikologo mo dikgaolong dingwe. Tekatekano ya isago ya ditlamorago tse di ganetsanang ga e tlhaloganyesege. Tiragalo e e amanang le seno e e kgweediwang ke phetogo ya seemo sa bosa ke go tsenelela ga dimela tsa logong, go go amang diheketara di le didikadike di le makgolo a matlhano lefatshe ka bophara. Phetogo ya seemo sa bosa e nnile le seabe mo go atologa ga dikgaolo tsa seemo sa bosa tse di omileng, jaaka go atologa ga dikaka kwa mafelong a a boboatsatsi. Bogolo le lebelo la thuthafalo ya lefatshe di dira gore go nne le diphetogo tse di tshoganyetso mo dithulaganyong tsa tikologo.Ka kakaretso, go solofetswe gore phetogo ya seemo sa bosa se tla felela ka go nyelela ga mefuta e mentsi ya ditshedi.

Mawatle a gotetse ka bonya go feta lefatshe, fela dimela le diphologolo mo lewatleng di fudugetse kwa dipoleleng tse di tsididi ka bonako go feta mefuta e e mo lefatsheng. Fela jaaka mo lefatsheng, makhubu a mogote mo lewatleng a diragala kgapetsakgapetsa ka ntlha ya phetogo ya seemo sa bosa, a gobatsa ditshedi tse dintsi tse di jaaka dikorale, di-kelp, le dinonyane tsa lewatle. Go nna asiti ga lewatle go dira gore go nne thata gore ditshedi tsa lewatle tse di dirang calcium jaaka dikgopa tsa lewatle, dibarnacle le dikorale go dira dikgapetla le marapo a tsone; mme makhubu a mogote a sweufaditse mafika a dikorale. Dithunya tse di kotsi tsa algal tse di tokafadiwang ke phetogo ya seemo sa bosa le go oketsega ga dikotla mo metsing go go bakang go gola thata ga dimela tsa metsi.di fokotsa selekanyo sa okosejene, di kgoreletsa diwebo tsa dijo mme di baka tatlhegelo e kgolo ya botshelo jwa lewatle. Dithulaganyo tsa tikologo tsa lebopo di ka fa tlase ga kgatelelo e e kgethegileng. Mo e ka nnang halofo ya mafelo a a metsi a lefatshe a nyeletse ka ntlha ya phetogo ya seemo sa bosa le ditlamorago tse dingwe tsa batho. Dimela di nnile le kgatelelo e e oketsegileng ka ntlha ya tshenyo ya ditshenekegi.[234]

• 
  Go phutlhama ga ikholoji. Go sweufala ga dikorale ka ntlha ya kgatelelo ya mogote go sentse Great Barrier Reef mme go tshosetsa dikorale lefatshe ka bophara.
• 
  Setshwantsho sa maitseboa mo lefelong la bonno la mokgatšha. Loapi lo lo mo dithoteng tse di ka kwa ga lone lo bonesitswe ka bohibidu ka ntlha ya melelo.
• 
  Go thuthafala ga Arctic. Dikgakologo tsa permafrost di nyatsa mafaratlhatlha le go golola methane, gase ya sethopo.
• 
  Go senngwa ga bonno. Diphologolo di le dintsi tsa kwa arctic di ikaegile ka aese ya lewatle, e e ntseng e nyelela mo Arctic e e gotelang.
• 
  Go anama ga disenyi. Mariga a a bonolo a letla dikhukhwana tse dintsi tsa phaene go tshela go bolaya dikgwa tse dikgolo.

Batho

Setlhogo se segolo: Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa

Maemo a bosa a a feteletseng a tla nna a tlwaelegile ka iketlo fa Lefatshe le ntse le thuthafala.[239]

Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa di ama batho gongwe le gongwe mo lefatsheng.[240] Ditlamorago di ka lemogwa mo dikarolong tse dikgolo tsa lefatshe tse di naleng mafatshe a mantsi mo teng tsotlhe le mo dikgaolong tsa lewatle,[241] ka sephatlo sa lefatshe se se kwa tlase, mafelo a a sa tlhabologang thata a a lebaneng le kotsi e kgolo.[242] Go tswelela ga thuthafalo go na le kgonagalo ya "ditlamorago tse di masisi, tse di anameng le tse di ka se busediweng morago" mo bathong le mo dithulaganyong tsa tikologo.[243] Dikotsi ga di a abiwa ka go lekalekana, fela ka kakaretso di dikgolo mo bathong ba ba tlhokileng lesego mo dinageng tse di tlhabologang le tse di tlhabologileng.[244]

Boitekanelo le dijo

Dipego tse dikgolo: Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa mo temothuong § Pabalesego ya dijo mo lefatsheng lotlhe le phepelotlase, le Ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa mo boitekanelong jwa batho

Mokgatlho wa Lefatshe Lotlhe wa Boitekanelo o bitsa phetogo ya seemo sa bosa nngwe ya matshosetsi a magolo mo boitekanelong jwa lefatshe lotlhe mo lekgolong la masome a mabedi le bongwe la dingwaga. Borasaense ba tlhagisitse ka dikotsi tse di ka se busediweng morago tse e di bakang.[245] Ditiragalo tse di feteletseng tsa maemo a bosa di ama boitekanelo jwa setšhaba, le tshireletsego ya dijo le metsi.[246][247][248] Mogote o o feteletseng o baka go oketsega ga malwetse le dintsho.[246][247] Phetogo ya seemo sa bosa e oketsa maatla le makgetlo a ditiragalo tse di feteletseng tsa maemo a bosa.[247][248] E ka ama phetiso ya malwetse a a tshelanwang, jaaka letshoroma la dengue le malaria.[245][246] Go ya ka Foramo ya itsholelo ya Lefatshe, go solofetswe dintsho tse dingwe di le didikadike di le 14.5 ka ntlha ya phetogo ya seemo sa bosa ka ngwaga wa 2050.[249] Karolo ya masome a mararo mo lekgolong ya baagi ba lefatshe ga jaana ba nna mo mafelong a mogote o o feteletseng le bongola di setseng di amana le dintsho tse di feteletseng.[250][251] Ka ngwaga wa 2100, karolo ya masome a mtlhano mo lekgolong go ya ko karolong ya masome a supa le botlhano mo lekgolong ya baagi ba lefatshe ba ne ba tla nna mo mafelong a a ntseng jalo.[250][252]

Le fa palogotlhe ya thobo ya dijalo e ntse e oketsega mo dingwageng tse masome a matlhano tse di fetileng ka ntlha ya ditokafatso tsa temothuo, phetogo ya seemo sa bosa e setse e fokoditse seelo sa kgolo ya thobo.[248] Botshwaraditlhapi bo amilwe bosula mo dikgaolong tse dintsi.[248] Le fa ntshodikuno ya temothuo e amilwe sentle mo dikgaolong dingwe tsa bokgala jwa lefelo go tswa kwa bogareng jwa lefatshe go ya bokone kgotsa kwa borwa e e kwa godimo, dikgaolo tsa bokgala jwa lefelo go tswa mo bogareng jwa lefatshe e e fa gare le e e kwa tlase di amilwe bosula.[248] Phetogo ya seemo sa bosa e ama go tshwanelega ga lefatshe mo dijalong tse dintsi, ka mafelo a a siametseng dijalo tse di rileng gantsi a fudugela kwa bokgakaleng jwa lefatshe go tswa kwa bogareng jwa lefatshe tse di kwa godimo le bogodimo.[253] Go ya ka Foramo ya itsholelo ya Lefatshe, koketsego ya komelelo mo dikgaolong dingwe e ka baka dintsho di le didikadike di le tharo le dikete tse pedi ka ntlha ya phepelotlase ka ngwaga wa 2050 le go tlhoka go gola ga bana.[254] Ka thuthafalo ya selekanyo sa mogote sa Celcius sa bobedi palo ya ditlhogo tsa leruo lefatshe ka bophara e ka fokotsega ka karolo ya bosupa go ya kwa lesomeng mo lekgolong ka ngwaga wa 2050, ka ge dijo tse dinnye tsa diphologolo di tla nna teng.[255] Fa mesi e ka tswelela go oketsega mo lekgolong lotlhe la dingwaga, go tla nna le dintsho tse di fetang dimilione di le 9 tse di amanang le seemo sa bosa ngwaga le ngwaga ka 2100.[256]

Itsholelo, matshelo le go tlhoka tekatekano

Tshedimosetso e nngwe: Tshekatsheko ya itsholelo ya phetogo ya seemo sa bosa le tshireletsego ya seemo sa bosa

Ditshenyo tsa itsholelo ka ntlha ya phetogo ya seemo sa bosa di ka nna maswe thata mme go na le kgonagalo ya ditlamorago tse di kotsi.[257] Go solofetswe ditlamorago tse di masisi kwa Borwa-Botlhaba jwa Asia le kwa Aforika e e kwa borwa jwa Sahara, kwa bontsi jwa baagi ba selegae ba ikaegileng ka metswedi ya tlholego le ya temothuo.[258][259] Kgatelelo ya mogote e ka thibela badiri ba ba kwa ntle go bereka. Fa thuthafalo e ka fitlha kwa selekanyong sa mogote sa Celciues tse nne gona bokgoni jwa badiri mo dikgaolong tseo bo ka fokodiwa ka karolo ya masome a mararo go ya go masomeng a matlhano mo lekgolong .[260] Banka ya Lefatshe e fopholetsa gore magareng ga ngwaga ya 2016 le 2030, phetogo ya seemo sa bosa e ka kgweetsa batho ba feta didikadike di le lekgolo le bobedi go nna mo lehumeng le le feteletseng kwantle ga go tlwaela.[261]

Go tlhoka tekatekano go go ikaegileng ka khumo le maemo a loago go maswe le go feta ka ntlha ya phetogo ya tlelaemete.[262] Mathata a magolo a go fokotsa, go tlwaela, le go boela mo mannong mo ditshupong tsa tlelaemete a lebane le batho ba ba kgaphetsweng kwa thoko ba ba nang le taolo e nnye mo metsweding.[263][258] Batho ba tlholego, ba ba tshelang mo lefatsheng la bona le mo dithulaganyong tsa tikologo, ba tla lebana le kotsi mo boitekanelong jwa bona le mekgwa ya bona ya matshelo ka ntlha ya phetogo ya tlelaemete.[264] Go tlhotlheletsa ga baitseanape go ne ga swetsa ka gore seabe sa phetogo ya tlelaemete mo dintweng tse di tlhometseng se nnile sennye fa se bapisiwa le mabaka a a jaaka go tlhoka tekatekano ga loago le ikonomi le bokgoni jwa puso.[265]

Le fa basadi ba se mo kotsing e ntsi ka ntlha ya phetogo ya seemo sa bosa le ditshupo, ditekanyetso tsa didirisiwa tsa basadi le ditlwaelo tsa bong tse di tlhaolang di thibela bokgoni jwa bone jwa go inaakanya le go itsetsepela.[266] Sekao, merwalo ya tiro ya basadi, go akaretsa diura tse di dirilweng mo temothuong, e na le go fokotsega go le gonnye go na le ya banna ka nako ya ditshupo tsa tlelaemete jaaka kgatelelo ya mogote.[266]

Phetogo ya tlelaemete e tshosetsa ikonomi ya metshameko ka go kgoreletsa dipaka, go senya mafaratlhatlha le go fokotsa go nna le seabe ga balatedi, ka dikotsi tse di bonwang ka bonako mo kgweleng ya dinao, metshameko ya mariga le ditiragalo tsa kwa ntle.[267]

Go fuduga ga tlelaemete

Ditlhaketlhake tse di kwa tlase le baagi ba ba mo lotshitshing lwa lewatle ba tshosediwa ke go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle, mme seno se dira gore merwalela ya ditoropo e tlwaelege. Ka dinako tse dingwe, lefatshe le latlhegelwa ke lewatle ruri.[268] Seno se ka dira gore batho ba ditšhaba tsa ditlhaketlhake ba se ka ba nna le naga, jaaka Maldives le Tuvalu.[269] Mo dikgaolong dingwe, go tlhatloga ga themperetšha le bongola go ka nna maswe thata mo batho ba ka se kgoneng go go tlwaela.[270] Ka phetogo e e maswe thata ya tlelaemete, dikai di supa gore mafelo a mo e ka nnang nngwetharong ya batho ba nnang mo go one a ka nna ditlelaemete tse di sa agiweng tse di tshwanang le tsa Sahara le tse di mogote thata.[271]

Dintlha tse di ka kgweetsa tlelaemete kgotsa go fuduga ga tikologo, mo teng le magareng ga dinaga.[272] Go solofetswe gore batho ba le bantsi ba tla fuduga ka ntlha ya go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle, maemo a bosa a a feteletseng le dikgotlhang tse di tswang mo kgaisanong e e oketsegileng ya ditsompelo tsa tlholego. Phetogo ya tlelaemete le yona e ka oketsa go nna mo kotsing, mme ya lebisa kwa "bathong ba ba tshwaregileng" ba ba sa kgoneng go tsamaya ka ntlha ya tlhaelo ya didirisiwa.[273]

Phetogo ya tlelaemete e ama batho

• 
  Go fuduga ga tikologo. Pula e e nang ka bonnye e dira gore go nne le sekaka se se gobatsang temothuo mme se ka fudusa batho. E bontshitswe: Telly, Mali (2008).
• 
  Diphetogo tsa temothuo. Dikomelelo, dithemphoritšhara tse di tlhatlogang le maemo a bosa a a feteletseng di ama temothuo ka tsela e e sa siamang. E bontshitswe: Texas, Amerika (2013).
• 
  Morwalela wa makhubu a lewatle. Go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle go oketsa merwalela mo dikgaolong tse di kwa tlase tsa lebopo. E bontshitswe: Venise, Italy (2004).
• 
  Go gakala ga setsuatsue. Bangladesh morago ga Setsuatsue sa Sidr (2007) ke sekai sa morwalela wa masetlapelo go tswa mo koketsegong ya pula.
• 
  Go gagamatsa ga makhubu a mogote. Ditiragalo tse di jaaka lekhubu la mogote la 2022 la Khounu ya Borwa di ntse di tlwaelega thata.[278]

Go fokotsa le go busetsa mesi

Ditiragalo tsa lefatshe lotlhe tsa go ntshiwa ga digase tsa greenhouse, tse di theilweng mo dipholising le mo ditsholofetsong go tloga ka Ngwanaitseele 2021

Phetogo ya tlelaemete e ka fokodiwa ka go fokotsa seelo se digase tsa sethopo di ntshiwang ka sone mo lefaufaung, le ka go oketsa seelo se khabonetaeokosaete e tlosiwang ka sone mo lefaufaung.[279] Go fokotsa thuthafalo ya lefatshe go ya kwa tlase ga 2 °C mesi ya digase tsa sethopo ya lefatshe e tlhoka go nna lefela ka 2070.[280] Seno se tlhoka diphetogo tse di tseneletseng, tse di rulagantsweng ka selekanyo se se iseng se ko se nne teng mo maatleng, lefatshe, ditoropo, dipalangwa, dikago, le intaseteri.[281]

Lenaneo la Tikologo la Ditšhabakopano le fopholetsa gore dinaga di tlhoka go menaganya ditsholofetso tsa tsone gararo ka fa tlase ga Tumalano ya Paris mo dingwageng di le lesome tse di tlang go fokotsa thuthafalo ya lefatshe go fitlha go 2 °C.[282] Ka ditsholofetso tse di dirilweng ka fa tlase ga Tumalano ya Paris go tloga ka 2024, go tla nna le kgonagalo ya 66% ya gore thuthafalo ya lefatshe e bolokwe ka fa tlase ga 2.8 °C kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo (mofuta: 1.9–3.7 °C, go ikaegile ka tiragatso e e tlhomameng le kgatelopele ya thekenoloji). Fa go akanyediwa fela dipholisi tsa ga jaana, seno se tlhatlogela kwa go 3.1 °C.[283] Lefatshe ka bophara, go lekanyetsa mogote go 2 °C go ka feletsa ka dipoelo tse di kwa godimo tsa ikonomi go na le ditshenyegelo tsa ikonomi.[284]

Le fa go se na tsela e le nngwe ya go lekanyetsa thuthafalo ya lefatshe go fitlha go 2 °C,[285] bontsi jwa ditiragalo le ditogamaano di bona koketsego e kgolo ya tiriso ya maatla a a ntšhwafadiwang fa e kopanngwa le dikgato tse di oketsegileng tsa tiriso e e siameng ya maatla go tlhagisa diphokotso tse di tlhokegang tsa gase ya sethopo.[286] Go fokotsa dikgatelelo mo dithulaganyong tsa tikologo le go tokafatsa bokgoni jwa tsona jwa go tshwara khabone, diphetogo di tla tlhokega gape mo temothuong le dikgwa,[287] jaaka go thibela go rengwa ga dikgwa le go busetsa dithulaganyo tsa tikologo tsa tlholego ka go rema dikgwa gape.[288]

Mekgwa e mengwe ya go fokotsa phetogo ya tlelaemete e na le maemo a a kwa godimo a kotsi. Ditiragalo tse di lekanyetsang thuthafalo ya lefatshe go fitlha go 1.5 °C ka tlwaelo di supa tiriso e kgolo ya mekgwa ya go tlosa khabonetaeokosaete mo lekgolong la bo21 la dingwaga.[289] Go na le matshwenyego, le fa go ntse jalo, ka ga go ikaega thata ka dithekenoloji tse, le ditlamorago tsa tikologo.[290]

Phetolo ya marang a letsatsi (SRM) ke tshitshinyo ya go fokotsa thuthafalo ya lefatshe ka go bontsha lesedi lengwe la letsatsi kgakala le Lefatshe le go boela kwa lefaufaung. Ka gonne e sa fokotse digase tsa sethopo, e ka se rarabolole go nna asiti ga lewatle[291] mme ga e tsewe e le phokotso.[292] SRM e tshwanetse go tsewa fela jaaka tlaleletso ya phokotso, e seng go e emisetsa,[293] ka ntlha ya dikotsi tse di jaaka go thuthafala ka bonako fa e ka emisiwa ka tshoganyetso mme ya se ka ya simololwa gape.[294] Mokgwa o o ithutilweng thata ke go tlhaba aerosol ya stratospheric.[295] SRM e ka fokotsa thuthafalo ya lefatshe le ditlamorago dingwe tsa yona, le fa e sa itekanela.[296] E tlisa dikotsi tsa tikologo, jaaka diphetogo mo mekgweng ya pula,[297] mmogo le dikgwetlho tsa sepolotiki, jaaka gore ke mang yo o tla tsayang tshwetso ya gore a e dirisiwe.[295]

Maatla a a phepa

Magala, leokwane le gase ya tlholego di santse e le metswedi ya konokono ya maatla mo lefatsheng ka bophara , le fa metswedi ya maatla a a ntshafadiwang e simolotse go oketsega ka bonako

Maatla a a ntšhwafadiwang ke selotlolo sa go fokotsa phetogo ya tlelaemete.[300] Ka dingwagasome, ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng di dirile mo e ka nnang 80% ya tiriso ya maatla a lefatshe.[301] Kabo e e setseng e kgaogantswe magareng ga maatla a nyutlea le a a ntšhwafadiwang (go akaretsa maatla a metsi, maatla a ditshedi, maatla a phefo le a letsatsi le maatla a mogote wa lefatshe).[302] Tiriso ya ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng e solofetswe go fitlha kwa setlhoeng pele ga 2030 mme morago ga moo e fokotsege, mme tiriso ya magala e tla itemogela phokotsego e e bogale thata.[303] Ditšhwafatso di emetse 86% ya tlhagiso yotlhe e ntšhwa ya motlakase e e tsenngwang ka 2023.[304] Mefuta e mengwe ya maatla a a phepa, e e jaaka maatla a nyutlea le a metsi, ga jaanong jaana e na le karolo e kgolo ya tlamelo ya maatla. Le fa go ntse jalo, diponelopele tsa bone tsa kgolo ya isago di lebega di lekanyeditswe fa di bapisiwa le tsone.[305]

Maatla a phefo le a letsatsi, Lefatshe la Germany

Le fa diphanele tsa letsatsi le phefo ya mo lefatsheng jaanong di le gareng ga mefuta e e tlhwatlhwatlase ya go oketsa bokgoni jo bošwa jwa go tlhagisa maatla mo mafelong a le mantsi,[306] dipholisi tsa maatla a matala di a tlhokega go fitlhelela phetogo e e bonako go tswa mo ditukising tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng go ya kwa go tse di ntšhwafadiwang.[307] Go fitlhelela go se tseye letlhakore mo khaboneng ka 2050, maatla a a ntšhwafadiwang a tla nna mofuta o o laolang wa go tlhagisa motlakase, a tlhatlogela kwa go 85% kgotsa go feta ka 2050 mo maemong mangwe. Peeletso mo magaleng e ne e tla fedisiwa mme tiriso ya magala e ne e tla batla e fedisiwa ka 2050.[308][309]

Motlakase o o tlhagisiwang go tswa mo metsweding e e ntšhwafadiwang le one o tla tlhoka go nna motswedi o mogolo wa maatla a go thuthafatsa le dipalangwa.[310] Dipalangwa di ka fetoga go tswa mo dikoloing tsa enjene ya go tuka ga ka fa gare le go ya kwa dikoloing tsa motlakase, dipalangwa tsa botlhe, le dipalangwa tse di matlhagatlhaga (go tsamaya ka baesekele le go tsamaya ka dinao).[311][312] Mo dikepeng le mo difofaneng, ditukisi tse di nang le khabone e e kwa tlase di tla fokotsa mesi.[311] Go thuthafatsa go ka nna ga fokodiwa khabone ka dithekenoloji tse di jaaka dipompo tsa mogote.[313]

Go na le dikgoreletsi tsa kgolo e e tswelelang ka bonako ya maatla a a phepa, go akaretsa le a a ntšhwafadiwang.[314] Phefo le letsatsi di ntsha maatla ka dikgaotso le ka go fetogafetoga ga dipaka. Ka tlwaelo, matamo a metsi a a nang le matangwana le dipolante tsa maatla a ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng a dirisitswe fa tlhagiso ya maatla a a farologaneng e le kwa tlase. Go ya pele, polokelo ya dibeteri e ka atolosiwa, tlhokego ya maatla le tlamelo di ka tshwantshanngwa, mme phetiso ya sekgala se seleele e ka dira gore go fetoga ga dipholo tse di ntšhwafadiwang go nne borethe.[300] Bioenergy gantsi ga e tseye letlhakore mo khaboneng mme e ka nna le ditlamorago tse di sa siamang mo tshireletsegong ya dijo.[315] Kgolo ya maatla a nyutlea e thibelwa ke dikganetsano tse di amanang le matlakala a a nang le marang, go ata ga dibetsa tsa nyutlea, le dikotsi.[316][317] Kgolo ya maatla a metsi e lekanyeditswe ke ntlha ya gore go tlhamilwe mafelo a a gaisang, mme diporojeke tse dišwa di lebane le matshwenyego a a oketsegileng a loago le tikologo.[318]

Maatla a khabone e e kwa tlase a tokafatsa boitekanelo jwa batho ka go fokotsa phetogo ya tlelaemete mmogo le go fokotsa dintsho tsa kgotlhelo ya mowa,[319] tse di neng di fopholediwa go dimilione di le 7 ka ngwaga ka 2016.[320] Go fitlhelela maikaelelo a Tumalano ya Paris a a lekanyetsang thuthafalo go ya kwa koketsegong ya 2 °C go ka boloka matshelo a ka nna milione ao ka ngwaga ka 2050, fa go lekanyetsa thuthafalo ya lefatshe go ya go 1.5 °C go ka boloka dimilione mme ka nako e le nngwe go oketsa tshireletsego ya maatla le go fokotsa lehuma.[321] Go tokafatsa boleng jwa mowa gape go na le melemo ya ikonomi e e ka nnang kgolo go feta ditshenyegelo tsa phokotso.[322]

Tshomarelo ya maatla

Go fokotsa tlhokego ya maatla ke karolo e nngwe e kgolo ya go fokotsa mesi.[323] Fa go tlhokega maatla a mannye, go na le go fetogafetoga go gontsi ga tlhabololo ya maatla a a phepa. Gape e dira gore go nne bonolo go laola keriti ya motlakase, le go fokotsa tlhabololo ya mafaratlhatlha a a dirisang khabone e ntsi.[324] Go tla tlhokega dikoketso tse dikgolo tsa dipeeletso tsa tiriso e e siameng ya maatla go fitlhelela maikaelelo a tlelaemete, a a ka bapisiwang le maemo a dipeeletso mo maatleng a a ntšhwafadiwang.[325] Diphetogo di le mmalwa tse di amanang le COVID-19 mo mekgweng ya tiriso ya maatla, dipeeletso tsa go somarela maatla, le matlole di dirile gore diponelopele tsa ngwagasome ono di nne thata le go sa tlhomamisege.[326]

Maano a go fokotsa tlhokego ya maatla a farologana go ya ka lekala. Mo lephateng la dipalangwa, bapalami le dithoto ba ka fetogela kwa mekgweng e e nang le matswela ya mosepele, jaaka dibese le diterena, kgotsa ba dirisa dikoloi tsa motlakase.[327] Maano a madirelo a go fokotsa tlhokego ya maatla a akaretsa go tokafatsa dithulaganyo tsa go thuthafatsa le dikoloi, go tlhama dikumo tse di sa diriseng maatla a mantsi, le go oketsa matshelo a dikumo.[328] Mo lephateng la kago go tlhomilwe mogopolo mo go tlhameng dikago tse dišwa botoka, le tiriso e e kwa godimo ya maatla mo go di tsenyeng sešwa.[329] Tiriso ya dithekenoloji tse di jaaka dipompo tsa mogote le yone e ka oketsa tiriso e e siameng ya maatla a kago.[330]

Temothuo le intaseteri

Fa go akanyediwa mesi e e tlhamaletseng le e e sa tlhamalalang, intaseteri ke lekala le le nang le karolo e e kwa godimo ya mesi ya lefatshe. Tshedimosetso go tloga ka ngwaga wa 2019 go tswa kwa IPCC.

Temothuo le dikgwa di lebane le kgwetlho e e menaganeng gararo ya go fokotsa mesi ya digase tsa sethopo, go thibela go fetolelwa gape ga dikgwa go nna lefatshe la temothuo, le go fitlhelela koketsego ya tlhokego ya dijo mo lefatsheng.[331] Setlhopha sa dikgato se ka fokotsa mesi e e ikaegileng ka temothuo le dikgwa ka peditharong go tswa mo maemong a 2010. Tseno di akaretsa go fokotsa kgolo ya tlhokego ya dijo le ditlhagiswa tse dingwe tsa temothuo, go oketsa ntshodikuno ya lefatshe, go sireletsa le go busetsa dikgwa, le go fokotsa mesi ya digase tsa sethopo go tswa mo tlhagisong ya temothuo.[332]

Mo letlhakoreng la tlhokego, karolo ya botlhokwa ya go fokotsa mesi ke go sutisetsa batho kwa dijong tse di theilweng mo dimeleng.[333] Go fedisa tlhagiso ya leruo la nama le mašwi go tla fedisa mo e ka nnang dikotara di le tharo tsa mesi yotlhe e e tswang mo temothuong le mo tirisong e nngwe ya lefatshe.[334] Diruiwa gape di tsaya 37% ya lefatshe le le senang aese mo Lefatsheng mme di ja dijo go tswa mo 12% ya lefatshe le le dirisediwang dijalo, se se kgweetsang go rengwa ga dikgwa le go senyega ga lefatshe.[335]

Tlhagiso ya tshipi le samente e na le maikarabelo a bokana ka 13% ya mesi ya CO2 ya madirelo. Mo madirelong ano, didirisiwa tse di dirisang khabone e ntsi jaaka coke le kalaka di na le seabe se se botlhokwa mo tlhagisong, mo e leng gore go fokotsa mesi ya CO2 go tlhoka dipatlisiso ka dikhemikhale tse dingwe.[336] Moo tlhagiso ya maatla kgotsa madirelo a a bokete a a dirisang CO2 e ntsi a tswelelang go tlhagisa CO2 e e latlhilweng, ka dinako tse dingwe thekenoloji e ka dirisiwa go tshwara le go boloka bontsi jwa gase go na le go e gololela kwa lefaufaung.[337] Thekenoloji eno, ya go tshwara le go boloka khabone (CCS), e ka nna le seabe se se botlhokwa mme e le se se lekanyeditsweng mo go fokotseng mesi.[337] E tura thata[338] mme e dirisitswe fela go fitlha kwa selekanyong se se tlosang bokana ka 0.1% ya mesi ya digase tsa sethopo tsa ngwaga le ngwaga.[337]

Go tlosiwa ga phefo ya carbon dioxide

Bontsi jwa mesi ya CO2 e monyetswe ke mafelo a a monang a khabone, go akaretsa le kgolo ya dimela, go tsewa ga mmu, le go tsewa ga lewatle (Tekanyetsokabo ya Lefatshe Lotlhe ya Khabone ya ngwaga wa 2020).

Disinki tsa khabone tsa tlhago di ka tokafadiwa go tshwara selekanyo se segolo thata sa CO2 go feta selekanyo se se tlhagelelang ka tlhago.[339] Go jala dikgwa sešwa le go jala dikgwa (go jala dikgwa kwa go neng go sena dikgwa teng pele) ke dingwe tsa mekgwa e e godileng thata ya go gapa dikgwa, le fa e le gore ya morago e tsosa matshwenyego a pabalesego ya dijo.[340] Balemirui ba ka rotloetsa go tshwara khabone mo mebung ka mekgwa e e jaaka tiriso ya dijalo tsa khurumetso ya mariga, go fokotsa maatla le makgetlo a go lema, le go dirisa manyoro le motshotelo jaaka diphetogo tsa mmu.[341] Go tsosolosa dikgwa le naga go ntsha melemo e mentsi mo tlelaemeteng, go akaretsa le go tshwara le go fokotsa mesi ya digase tsa sethopo.[133] Go busetsa/go itlosa bodutu ga mafelo a a metsi a a mo lebopong, ditsha tsa dithaba le makgwa a bojang jwa lewatle go oketsa go tsewa ga khabone go nna dibodi.[342][343] Fa khabone e tsenngwa mo mebung le mo dilong tse di tshelang jaaka ditlhare, go na le kotsi ya gore khabone e gololwe gape mo lefaufaung moragonyana ka diphetogo mo tirisong ya lefatshe, molelo, kgotsa diphetogo tse dingwe mo dithulaganyong tsa tikologo.[344]

Tiriso ya maatla a ditshedi mmogo le go tshwara le go boloka khabone (BECCS) e ka feletsa ka mesi e e sa siamang ka gonne CO2 e gogwa go tswa mo lefaufaung.[345] Go sa ntse go sa tlhomamisege thata gore a mekgwa ya go tlosa khabonetaeokosaete e tla kgona go nna le seabe se segolo mo go fokotseng mogote go fitlha go 1.5 °C. Ditshwetso tsa pholisi tse di ikaegileng ka go tlosiwa ga khabonetaeokosaete di oketsa kotsi ya gore thuthafalo ya lefatshe e tlhatloge go feta maikaelelo a boditšhabatšhaba.[346]

Go tlwaela

Go tlwaela ke "thulaganyo ya go tlwaela diphetogo tsa ga jaana kgotsa tse di solofetsweng tsa tlelaemete le ditlamorago tsa yona".[347]: 5 Kwa ntle ga phokotso e nngwe, go tlwaela ga go ka ke ga thibela kotsi ya ditlamorago tse di "masisi, tse di anameng le tse di ka se busediweng morago".[348] Phetogo e e masisi thata ya tlelaemete e tlhoka go tlwaela diphetogo tse dintsi, e e ka nnang tlhwatlhwagodimo thata.[349] Bokgoni le bokgoni jwa batho jwa go tlwaela ga bo abiwe ka go sa lekalekane mo dikgaolong tse di farologaneng le mo bathong ba ba farologaneng, mme dinaga tse di tlhabologang ka kakaretso di na le tse dinnye.[350] Dingwaga di le masome a mabedi tsa ntlha tsa lekgolo la bo21 la dingwaga di bone koketsego ya bokgoni jwa go inaakanya le maemo mo dinageng di le dintsi tse di nang le lotseno lo lo kwa tlase le lo lo magareng tse di nang le phitlhelelo e e tokafaditsweng ya kgeleloleswe ya motheo le motlakase, fela kgatelopele e bonya. Dinaga di le dintsi di tsentse tirisong dipholisi tsa go tlwaela maemo. Le fa go ntse jalo, go na le phatlha e kgolo fa gare ga matlole a a tlhokegang le a a leng teng.[351]

Go tlwaela go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle go akaretsa go tila mafelo a a mo kotsing, go ithuta go tshela ka merwalela e e oketsegileng, le go aga ditaolo tsa morwalela. Fa seo se ka palelwa, go ka tlhokega go boela morago go go laolwang.[352] Go na le dikgoreletsi tsa ikonomi tsa go samagana le ditlamorago tse di kotsi tsa mogote. Go tila tiro e e lapisang kgotsa go nna le ditsidifatsi ga go kgonege mo go mongwe le mongwe.[353] Mo temothuong, dikgetho tsa go tlwaela di akaretsa go fetogela kwa dijong tse di tswelelang, go farologanya, taolo ya kgogolego, le ditokafatso tsa dijini go oketsa itshokelano ya tlelaemete e e fetogang.[354] Inšorense e letla go abelana dikotsi, fela gantsi go thata go e bona mo bathong ba lotseno lo lo kwa tlase.[355] Thuto, go fuduga le dithulaganyo tsa tlhagiso ya go sa le gale di ka fokotsa go nna mo kotsing ya tlelaemete.[356] Go jala ditlhare tsa mangrove kgotsa go rotloetsa dimela tse dingwe tsa lebopo go ka thibela ditsuatsue.[357][358]

Dithulaganyo tsa tikologo di tlwaela phetogo ya tlelaemete, e leng thulaganyo e e ka tshegediwang ke go tsereganya ga batho. Ka go oketsa kgolagano magareng ga dithulaganyo tsa tikologo, mefuta e ka fudugela kwa maemong a a siameng thata a tlelaemete. Mefuta e ka tsenngwa gape mo mafelong a a bonang tlelaemete e e siameng. Tshireletso le pusetso ya mafelo a tlhago le a seka-tlhago e thusa go aga nonofo, go dira gore go nne bonolo gore dithulaganyo tsa tikologo di tlwaele. Bontsi jwa ditiro tse di rotloetsang go tlwaela mo dithulaganyong tsa tikologo, gape di thusa batho go tlwaela ka tlwaelo e e ikaegileng ka thulaganyo ya tikologo. Ka sekai, go busetsa dipuso tsa molelo tsa tlholego go dira gore go se ka ga nna le kgonagalo ya melelo e e bakang masetlapelo, mme go fokotsa go tlhagelela ga batho mo go yone. Go fa dinoka sebaka se sentsi go letla polokelo e ntsi ya metsi mo thulaganyong ya tlholego, go fokotsa kotsi ya morwalela. Sekgwa se se tsosolositsweng se dira jaaka sinki ya khabone, fela go jala ditlhare mo dikgaolong tse di sa tshwanelang go ka gakatsa ditlamorago tsa tlelaemete.[359]

Go na le tirisanommogo mme gape go na le dithekiso magareng ga go tlwaela le go fokotsa.[360] Sekao sa tirisanommogo ke go oketsa ntshodikuno ya dijo, e e nang le melemo e megolo mo go tlwaelaneng le go fokotsa.[361] Sekao sa kgwebisano ke gore tiriso e e oketsegileng ya ditsidifatsi e letla batho go lepalepana botoka le mogote, fela e oketsa tlhokego ya maatla. Sekao se sengwe sa kgwebisano ke gore tlhabololo e e kopaneng ya toropo e ka fokotsa mesi e e tswang mo dipalangweng le mo kagong, mme gape e ka oketsa ditlamorago tsa setlhaketlhake sa mogote wa toropo, ya tsenya batho mo dikotsing tsa boitekanelo tse di amanang le mogote.[362]

Dikao tsa mekgwa ya go tlwaela

• 
  Go jala ditlhare tsa mangrove le tshomarelo e nngwe ya bonno go ka fokotsa merwalela ya mabopo.
• 
  Mabota a lewatle a tla sireletsa kgatlhanong le ditsuatsue tse di gakadiwang ke go tlhatloga ga bogodimo jwa lewatle
• 
  Marulelo a matala go tlamela ka tsidifatso mo ditoropong
• 
  Tsadiso e e tlhophilweng ya dijalo tse di kgonang go emelana le komelelo

Dipholisi le dipolotiki

Dinaga tse di leng mo kotsing thata ya go fetoga ga tlelaemete ka tlwaelo di ile tsa nna le boikarabelo jwa karolo e nnye ya mesi ya lefatshe lotlhe. Se se tsosa dipotso ka ga tshiamiso le tshiamo.[363] Go fokotsa go gotela ga lefatshe go dira gore go nne motlhofo thata go fitlhelela Mekgele ya Tlhabololo e e Tswelelang Pele ya lekgotla la Ditšhaba Tse di Kopaneng, e e jaaka go fedisa lehuma le go fokotsa go sa lekalekane. Kgolagano e lemogwa mo Maikaelelong a Tlhabololo e e Tswelelang 13 e leng go "tsaya kgato e e potlakileng go lwantsha phetogo ya tlelaemete le ditlamorago tsa yona".[364] Maikaelelo a dijo, metsi a a phepa le tshireletso ya tikologo a na le tirisanommogo le phokotso ya tlelaemete.[365]

Dipolotiki tsa lefatshe tsa phetogo ya tlelaemete di raraane. Gantsi e tlhamilwe jaaka bothata jwa batho ba ba palameng mahala, jo mo go jona dinaga tsotlhe di solegelwang ke phokotso e e dirwang ke dinaga tse dingwe, mme dinaga ka bongwe di ne di tla latlhegelwa ke go fetogela kwa ikonoming e e nang le khabone e e kwa tlase ka botsone. Ka dinako tse dingwe phokotso le yona e na le melemo ya selegae le fa go ntse jalo. Ka sekai, melemo ya go tlosiwa ga magala mo boitekanelong jwa setšhaba le mo ditikologong tsa selegae e feta ditshenyegelo mo e ka nnang mo dikgaolong tsotlhe.[366] Ho feta moo, barekisi ba nete ba mafura a mesaletsa ba hlola moruong ho tloha ho fetohela ho matla a hlwekileng, ho etsa hore baromelantle ba nete ba tobane le matlotlo a tshwarehileng: mafura a masaledi a ba sa kgoneng ho a rekisa.[367]

Ditlhopho tsa pholisi

Go dirisiwa mefuta e e farologaneng ya dipholisi, melawana le melao go fokotsa digase tse di ntshiwang. Go tloga ka 2019, ditlhwatlhwa tsa khabone di akaretsa mo e ka nnang 20% ​​ya mesi ya digase tsa sethopo tsa lefatshe.[368] Khabone e ka bewa tlhwatlhwa ka makgetho a khabone le dithulaganyo tsa kgwebisano ka mesi.[369] Dithuso tsa lefatshe ka bophara tsa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng di fitlheletse $319 bilione ka 2017, le $5.2 trillion fa ditshenyegelo tse di sa tlhamalalang tse di jaaka kgotlhelo ya mowa di bewa ditlhwatlhwa.[370] Go fedisa tseno go ka baka phokotsego ya 28% ya mesi ya khabone ya lefatshe le phokotsego ya 46% ya dintsho tsa kgotlhelo ya mowa.[371] Madi a a bolokilweng mo dithusong tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng a ka dirisiwa go tshegetsa phetogelo go ya kwa maatleng a a phepa boemong jwa seo.[372] Mekgwa e e tlhamaletseng ya go fokotsa digase tsa sethopo e akaretsa maemo a bokgoni jwa dikoloi, maemo a lookwane lo lo ntšhwafadiwang, le melawana ya kgotlhelo ya mowa mo intasetering e e bokete.[373] Dinaga di le mmalwa di tlhoka gore ditirelo di oketse karolo ya dilo tse di ntšhwafadiwang mo tlhagisong ya maatla.[374] Tirisanommogo e e Buletsweng ya Mebaraka ya Khabone ya Kobamelo ka maikaelelo a go tlhama thulaganyo ya lefatshe lotlhe ya kepisi le kgwebisano e ne ya tlhongwa kwa COP30 (2025). Go ya ka dipalopalo dingwe e ka oketsa phokotso ya mesi makgetlo a le supa go feta dipholisi tsa ga jaana, ya tlisa $200 bilione ka ngwaga ya mananeo a maatla a a phepa le a loago le go tswala phatlha fa gare ga tsela ya ga jaana ya mesi le maikaelelo a tumalano ya Paris.[375][376][377]

Tshiamiso ya tlelaemete

Pholisi e e tlhamilweng ka lense ya tshiamiso ya tlelaemete e leka go samagana le dintlha tsa ditshwanelo tsa batho le go tlhoka tekatekano ga loago. Go ya ka babueledi ba tshiamiso ya tlelaemete, ditshenyegelo tsa go tlwaela tlelaemete di tshwanetse go duelwa ke ba ba nang le maikarabelo a magolo a phetogo ya tlelaemete, fa bajaboswa ba dituelo e tshwanetse go nna bao ba bogang ka ditlamorago. Tsela nngwe e seno se ka rarabololwang ka yone mo tirisong ke go dira gore ditšhaba tse di humileng di duele dinaga tse di humanegileng go tlwaela.[378]

Oxfam e fitlhetse gore ka 2023 10% ya batho ba ba humileng thata ba ne ba ikarabela ka 50% ya mesi ya lefatshe, fa 50% e e kwa tlase e ne e ikarabela ka 8% fela.[379] Tlhagiso ya mesi ke tsela e nngwe ya go leba maikarabelo: ka fa tlase ga mokgwa oo, dikhamphani tse di kwa godimo di le 21 tsa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng di tla kolota dipusetso tsa tlelaemete tse di kokoantsweng tsa $5.4 trillion mo pakeng ya 2025–2050.[380] Go fitlhelela phetogo e e siameng, batho ba ba dirang mo lephateng la ditukisi le bona ba tla tlhoka ditiro tse dingwe, mme baagi ba bona ba tla tlhoka dipeeletso.[381]

Ditumelano tsa boditšhabatšhaba tsa tlelaemete

Fa e sa le ka ngwaga wa 2000, mesi e e tlhatlogang ya CO2 kwa lefatsheng la China le kwa lefatsheng lotlhe e fetile e e ntshiwang ke lefatshe la United States le karolo kgolo ya mafatshe ya Europe.

Mo e ka nnang dinaga tsotlhe mo lefatsheng ke dikarolo tsa Tumalano ya Letlhomeso la Ditšhabakopano ya 1994 ka ga Phetogo ya Tlelaemete (UNFCCC).[385] Maikaelelo a UNFCCC ke go thibela go tsenelela go go kotsi ga batho mo thulaganyong ya tlelaemete.[386] Jaaka go boletswe mo tumalanong, seno se tlhoka gore dilekanyo tsa digase tsa sethopo di tlhomama mo lefaufaung mo maemong a mo go one dithulaganyo tsa tikologo di ka tlwaelanang ka tlhago le phetogo ya tlelaemete, tlhagiso ya dijo e sa tshosediwe, le tlhabololo ya ikonomi e ka tswelela.[387] UNFCCC ka boyona ga e thibele mesi mme go na le moo e tlamela ka letlhomeso la diporothokholo tse di dirang jalo. Mesi ya lefatshe e tlhatlogile fa e sale UNFCCC e saeniwa.[388] Dikhonferense tsa yona tsa ngwaga le ngwaga ke kgato ya dipuisano tsa lefatshe ka bophara.[389]

Ka motho mongwe le mongwe, Lefatshe la United States le ntsha CO2 ka lobelo lo lo kwa godimo thata go feta dikgaolo tse dingwe tsa konokono.

Porothokholo ya Kyoto ya 1997 e ne ya atolosa UNFCCC mme ya akaretsa maitlamo a a tlamang semolao a bontsi jwa dinaga tse di tlhabologileng go fokotsa mesi ya tsone.[390] Ka nako ya dipuisano, G77 (e e emetseng dinaga tse di tlhabologang) e ne ya kgaratlhela taelo e e tlhokang gore dinaga tse di tlhabologileng di "[tseye] boeteledipele" mo go fokotseng mesi ya tsone,[391] ka gonne dinaga tse di tlhabologileng di ne tsa nna le seabe se segolo mo go kokoanyeng digase tsa sethopo mo lefaufaung. Mesi ya tlhogo le yona e ne e santse e le kwa tlase mo dinageng tse di tlhabologang mme dinaga tse di tlhabologang di tla tlhoka go ntsha mesi e mentsi go fitlhelela ditlhokego tsa tsona tsa tlhabololo.[392]

Tumalano ya Copenhagen ya ngwaga wa 2009 e tlhagisitswe thata jaaka e e swabisang ka ntlha ya maikaelelo a yona a a kwa tlase, mme e ne ya ganwa ke ditšhaba tse di humanegileng go akaretsa le G77.[393] Makoko a a amanang a ne a ikaeletse go fokotsa tlhatlogo ya themperetšha ya lefatshe go ya kwa tlase ga 2 °C.[394] Tumalano e beile maikaelelo a go romela $100 bilione ka ngwaga kwa dinageng tse di tlhabologang go fokotsa le go tlwaela ka 2020, mme ya tshitshinya go tlhongwa ga Letlole la Tlelaemete le le Tala.[395] Go tloga ka 2020, go ne ga gorosiwa fela diranta di le dibilione di le 83,3. Ke fela ka 2023 go solofetsweng gore seelo se tla fitlhelelwa.[396]

Ka 2015 dinaga tsotlhe tsa UN di ne tsa buisana ka Tumalano ya Paris, e e ikaeletseng go boloka thuthafalo ya lefatshe e le kwa tlase thata ga 2.0 °C mme e na le mokgele wa keletso ya go boloka thuthafalo e le kwa tlase ga 1.5 °C.[397] Tumalano eno e ne ya tsaya sebaka sa Porothokholo ya Kyoto. Go farologana le Kyoto, ga go na dintlha tse di tlamang tsa go ntsha digase tse di neng tsa bewa mo Tumalanong ya Paris. Go na le moo, go ne ga dirwa gore ditsamaiso di tlame. Dinaga di tshwanetse go ipeela maikaelelo a a kwa godimo ka metlha le go sekaseka gape maikaelelo ano dingwaga dingwe le dingwe di le tlhano.[398] Tumalano ya Paris e ne ya boeletsa gore dinaga tse di tlhabologang di tshwanetse go tshegediwa ka madi.[399] Go tloga ka Mopitlwe 2025, dinaga di le 194 le Kopano ya Yuropa di amogetse kgotsa di amogetse tumalano.[400]

Porothokholo ya Montreal ya 1987, tumalano ya boditšhabatšhaba ya go fedisa tlhagiso ya digase tse di senyang ozone, e nnile le melemo mo go fokotseng phetogo ya tlelaemete.[401] Digase di le mmalwa tse di senyang ozone jaaka di-chlorofluorocarbon ke digase tse di maatla tsa sethopo, ka jalo go thibela tlhagiso le tiriso ya tsona go ka tswa go ile ga tila tlhatlogo ya themperetšha ya 0.5 °C–1.0 °C,[402] mmogo le thuthafalo e e oketsegileng ka go thibela tshenyo ya dimela go tswa mo marang a ultraviolet].[43] Go fopholediwa gore tumalano e nnile le matswela thata mo go fokotseng mesi ya digase tsa sethopo go feta Porothokholo ya Kyoto e e diretsweng go dira jalo ka tlhamalalo.[404] Phetolo ya bošeng ya Porothokholo ya Montreal, Phetolo ya Kigali ya 2016, e ne ya itlama go fokotsa mesi ya dikhabone tsa hydrofluoro, tse di neng tsa emisetsa digase tse di thibetsweng tse di senyang ozone mme gape e le digase tse di maatla tsa sethopo.[405] Fa dinaga di ka obamela paakanyo, go fopholediwa gore go tla tilwa thuthafalo ya 0.3 °C–0.5 °C.[406]

Ditsibogo tsa bosetšhaba

Mesi ya CO2 ya ngwaga le ngwaga go ya ka kgaolo. Se se lekanya mafura a masaledi a dilo tse di epolotsweng le mesi ya madirelo. Phetogo ya tiriso ya lefatshe ga e a akarediwa.

Ka 2019, palamente ya United Kingdom e ne ya nna puso ya ntlha ya bosetšhaba go itsise maemo a tshoganyetso a tlelaemete.[408] Dinaga tse dingwe le dipuso di ne tsa latela.[409] Ka one ngwaga oo, Palamente ya Yuropa e ne ya itsise "maemo a tshoganyetso a tlelaemete le tikologo".[410] Khomišene ya Yuropa e ne ya tlhagisa Tumalano ya yone ya Botala ya Yuropa ka boikaelelo jwa go dira gore EU e se ka ya ntsha khabone ka 2050.[411] Ka 2021, Khomišene ya Yuropa e ne ya golola sephuthelwana sa yone sa melao ya "Fit for 55", e e nang le dikaelo tsa intaseteri ya dikoloi; dikoloi tsotlhe tse dišwa mo mmarakeng wa Yuropa di tshwanetse go nna dikoloi tse di sa ntsheng digase dipe go tloga ka 2035.[412]

Dinaga tse dikgolo kwa Asia di dirile ditsholofetso tse di tshwanang: Korea Borwa le Japane di itlamile go nna tse di sa tseyeng letlhakore mo khaboneng ka 2050, mme China ka 2060.[413] Le fa India e na le ditlhotlheletso tse di maatla tsa dilo tse di ntšhwafadiwang, gape e rulaganya katoloso e e bonalang ya magala mo nageng.[414] Vietnam e gareng ga dinaga di le mmalwa fela tse di ikaegileng ka magala, tse di tlhabologang ka bonako tse di ikanneng go fedisa maatla a magala a a sa fokodiwang ka dingwaga tsa bo 2040 kgotsa ka bonako jo bo kgonegang morago ga moo.[415]

Go tloga ka 2021, go ikaegilwe ka tshedimosetso go tswa mo maanong a bosetšhaba a le 48 a tlelaemete, a a emelang 40% ya makoko a Tumalano ya Paris, go fopholediwa gore palogotlhe ya mesi ya digase tsa sethopo e tla nna kwa tlase ka 0.5% fa e bapisiwa le maemo a 2010, kwa tlase ga maikaelelo a phokotso ya 45% kgotsa 25% go fokotsa thuthafalo ya lefatshe go ya go °C kgotsa[6].

Setšhaba le setso

Tshedimosetso e tlhophilwe ka boomo go tswa mo dipakeng tse dikhutshwane go dira polelo e e seng boammaaruri ya gore megote tsa lefatshe ga di tlhatloge. Mela ya tshekamelo e e botala jwa loapi e bontsha dipaka tse dikhutshwane tse di fitlhang kgotsa di bipang tshekamelo ya nako e telele ya go gotela ga lefatshe (mela ya tshekamelo e mehibidu). Khutlonne e e botala jwa loapi e e nang le matshwao a a botala jwa loapi e bontsha se se bidiwang nako ya go ema ga go gotela ga lefatshe.

Dingangisano tsa setšhaba ka ga phetogo ya tlelaemete di amilwe thata ke go ganela phetogo ya tlelaemete le tshedimosetso e e fosagetseng, e e neng ya tlhagelela la ntlha kwa United States mme fa e sa le ka nako eo e aname le kwa dinageng tse dingwe, bogolosegolo kwa Canada le Australia. E simolotse go tswa mo dikhamphaning tsa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng, ditlhopha tsa madirelo, ditheo tsa dikakanyo tse di sa fetogeng, le borasaense ba ba kgatlhanong.[418] Fela jaaka intaseteri ya motsoko, leano le legolo la ditlhopha tse e nnile go dira dipelaelo ka ga tshedimosetso le dipholo tsa saense tse di amanang le phetogo ya tlelaemete.[419] Batho ba ba nang le pelaelo e e sa tshwanelang ka ga phetogo ya tlelaemete ka dinako tse dingwe ba bidiwa "babelaedi" ba phetogo ya tlelaemete, le fa "baganetsi" kgotsa "baganetsi" e le mareo a a maleba thata.[420]

Go na le mefuta e e farologaneng ya go ganela tlelaemete: bangwe ba ganela gore thuthafalo e a diragala gotlhelele, bangwe ba amogela thuthafalo mme ba e amanya le ditlhotlheletso tsa tlholego, mme bangwe ba fokotsa ditlamorago tse di sa siamang tsa phetogo ya tlelaemete.[421] Go dira go sa tlhomamisegeng ga saense moragonyana go ne ga fetoga go nna kganetsano e e dirilweng: go tlhama tumelo ya gore go na le go sa tlhomamisegeng go go bonalang ka ga phetogo ya tlelaemete mo teng ga setšhaba sa saense go diegisa diphetogo tsa pholisi.[422] Maano a go rotloetsa dikgopolo tse a akaretsa go kgala ditheo tsa saense,[423] le go botsa maitlhomo a borasaense ka bongwe.[421] Phaposi ya echo ya di-blog le bobegakgang jo bo ganang tlelaemete e tlhotlheleditse gape go sa tlhaloganye phetogo ya tlelaemete.[424]

Temoso ya setšhaba le maikutlo

Setšhaba se nyenyefatsa thata selekanyo sa kutlwano ya borasaense ya gore batho ke bone ba bakang phetogo ya seemo sa bosa (tshedimosetso ya ngwaga wa 2022). Dipatlisiso tse di dirilweng magareng ga ngwaga wa 2019 le ngwaga wa 2021 di fitlheletse gore kutlwano ya borasaense e mo magareng ga karolo masome a borobabongwe le borobabobedi ntlha supa mo lekgolong (98.7) le lekgolo mo lekgolong (100%).

Phetogo ya tlelaemete e ne ya tlhokomelwa ke setšhaba sa boditšhabatšhaba kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1980.[428] Ka ntlha ya go begwa ke bobegakgang mo masimologong a bo1990, gantsi batho ba ne ba tlhakanya phetogo ya tlelaemete le dintlha tse dingwe tsa tikologo tse di jaaka go fokotsega ga ozone.[429] Mo setsong se se tlwaelegileng, filimi ya tlhamane ya tlelaemete Letsatsi Morago ga Kamoso (2004) le tokomane ya ga Al Gore ya Boammaaruri jo bo sa Siamang (2006) di ne di tlhomile mogopolo mo phetogong ya tlelaemete.[428]

Dipharologano tse di botlhokwa tsa kgaolo, bong, dingwaga le sepolotiki di teng mo go tshwenyegeng ga setšhaba ka bobedi, le go tlhaloganya, phetogo ya tlelaemete. Batho ba ba rutegileng thata, mme mo dinageng dingwe, basadi le batho ba ba botlana, ba ne ba na le kgonagalo e kgolo ya go bona phetogo ya tlelaemete jaaka matshosetsi a magolo.[430] Dibukathuto tsa thutatshelo tsa kholetšhe go tloga ka dingwaga tsa bo 2010 di ne di na le diteng tse dinnye ka phetogo ya tlelaemete fa di bapisiwa le tsa dingwaga di le lesome tse di fetileng, ka kgatelelo e e fokotsegang mo ditharabololo.[431] Diphatlha tsa lekoko le tsone di teng mo dinageng di le dintsi,[432] mme dinaga tse di nang le mesi e e kwa godimo ya CO2 di na le go sa tshwenyege thata.[433] Dikakanyo ka ga mabaka a phetogo ya tlelaemete di farologana thata go ya ka dinaga.[434] Kgaso ya bobegakgang e e golaganeng le ditshupetso e nnile le ditlamorago mo maikutlong a setšhaba mmogo le gore ke dintlha dife tsa phetogo ya tlelaemete tse di tsepamisitsweng mo go tsona.[435] Maemo a a kwa godimo a matshwenyego a amana le tshegetso e e maatla ya setšhaba ya dipholisi tse di samaganang le phetogo ya tlelaemete.[436] Matshwenyego a oketsegile fa nako e ntse e tsamaya,[437] mme ka 2021 bontsi jwa baagi mo dinageng di le 30 ba tlhagisitse maemo a a kwa godimo a go tshwenyega ka phetogo ya tlelaemete, kgotsa ba e leba jaaka maemo a tshoganyetso a lefatshe lotlhe.[438] Patlisiso ya 2024 go ralala dinaga di le 125 e fitlhetse gore 89% ya baagi ba lefatshe ba batla kgato e e tseneletseng ya sepolotiki, mme ka thulaganyo ba nyatsa go iketleeletsa ga batho ba bangwe go tsaya kgato.[25][26]

Motsamao wa tlelaemete

Ditshupetso tsa tlelaemete di batla gore baeteledipele ba dipolotiki ba tseye kgato go thibela phetogo ya tlelaemete. Di ka nna ka sebopego sa ditshupetso tsa phatlalatsa, go rekisa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng, dikgetsi le ditiro tse dingwe.[439][440] Ditshupetso tse di tlhageletseng di akaretsa Seteraeke sa Dikolo sa Tlelaemete. Mo maitekong ano, bašwa go ralala lefatshe ba ntse ba ipelaetsa fa e sale ka 2018 ka go tlola sekolo ka Labotlhano, ba tlhotlheleditswe ke molweladitshwanelo tsa Sweden le mosha wa nako eo Greta Thunberg.[441] Dikgato tsa go tlhoka kutlo ga baagi ka bontsi ke ditlhopha tse di jaaka Extinction Rebellion di ipelaeditse ka go kgoreletsa ditsela le dipalangwa tsa botlhe.[442]

Ditsheko di ntse di sebediswa ka ho eketsehileng e le sesebediswa sa ho matlafatsa kgato ya tlelaemete ho tswa ditheong tsa setjhaba le dikhamphani. Balweladitshwanelo gape ba simolola dikgetsi tse di lebaganeng le dipuso le go batla gore di tseye kgato e e nang le maikaelelo a magolo kgotsa di diragatse melao e e leng teng ka ga phetogo ya tlelaemete.[443] Dikgetsi kgatlhanong le dikhamphani tsa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng ka kakaretso di batla pusetso ya tatlhegelo le tshenyo.[444] Ka di 23 Phukwi 2025, Kgotlatshekelo ya Boditšhabatšhaba ya Bosiamisi ya lekgotla la Ditšhaba Tse di Kopaneng e ne ya ntsha kgopolo ya yone ya kgakololo, e bolela ka tlhamalalo gore dinaga di tshwanetse go tsaya kgato go emisa phetogo ya tlelaemete, mme fa di palelwa ke go diragatsa tiro eo, dinaga tse dingwe di ka di sekisa. Tlamego e e akaretsa go diragatsa maitlamo a bona mo ditumalanong tsa boditšhabatšhaba tse ba leng karolo ya tsona, jaaka Tumalano ya Tlelaemete ya Paris ya 2015.[445][446][447]

Ditso

Eunice Newton Foote o bontshitse phelelo ya phefo ya carbon dioxide ya go tshwara mogote ka ngwaga wa 1856, a bonela pele ditlamorago tsa yone mo polaneteng. (Carbon dioxide e ne e bidiwa "gase ya esiti ya carbon".)

Borasaense ba ngwagakgolo wa bo 19 jaaka Alexander von Humboldt ba ne ba simolola go bonela pele ditlamorago tsa phetogo ya tlelaemete. Ka dingwaga tsa bo 1820, Joseph Fourier o ne a tshitshinya phelelo ya greenhouse go tlhalosa gore ke ka ntlha yang fa themperetšha ya Lefatshe e ne e le kwa godimo go feta maatla a Letsatsi a le nosi a ka a tlhalosang. Lefaufau la lefatshe le bonaletsang lesedi la letsatsi, ka jalo lesedi la letsatsi le fitlha kwa godimo ga lefatshe koo le fetolelwang go nna mogote gone. Le fa go ntse jalo, lefaufau ga le bonale mo mogoteng o o phatsimang go tswa kwa godimo, mme le tshwara mogote o mongwe, o o tla thuthafatsang polanete.[453] Ka 1856 Eunice Newton Foote o ne a bontsha gore phelelo ya go thuthafatsa ya Letsatsi e kgolo mo moweng o o nang le mouwane wa metsi go na le mo moweng o o omileng, le gore phelelo e kgolo le go feta mo khabonetaeokosaeteng (CO2). Mo go "Maemo a a Amang Mogote wa Marang a Letsatsi" o ne a swetsa ka gore "[a] lefaufau la gase eo le tla naya lefatshe la rona themperetšha e e kwa godimo".[454][455]

Pego e ya ngwaga wa 1912 e tlhalosa ka bokhutshwane phelelo ya ntlo ya mogote ye tshwarang mogote, kafa go fisiwa ga magala go dirang gore phefo ya carbondioxide e kgone go baka thuthafalo ya lefatshe le phetogo ya seemo sa bosa.

Go simolola ka 1859,[457] John Tyndall o ne a tlhomamisa gore naeterojene le okosejene—mmogo di dira 99% ya mowa o o omileng—di bonala mo mogoteng o o phatsimang. Le fa go ntse jalo, mouwane wa metsi le digase tse di jaaka methane le khabonetaeokosaete di monya mogote o o phatsimang mme di phatlalatsa mogote oo gape mo lefaufaung. Tyndall o ne a tshitshinya gore diphetogo tsa dilekanyo tsa digase tseno di ka tswa di bakile diphetogo tsa tlelaemete mo nakong e e fetileng, go akaretsa le metlha ya aese.[458]

Svante Arrhenius o lemogile gore mouwane wa metsi mo moweng o ne o tswelela o farologana, fela selekanyo sa CO2 mo moweng se ne se tlhotlhelediwa ke dithulaganyo tsa thutafatshe tsa nako e telele. Go thuthafala go tswa mo maemong a a oketsegileng a CO2 go ne go tla oketsa selekanyo sa mouwane wa metsi, go godisa thuthafalo mo lobelong lwa ditshwaelo tse di siameng. Ka 1896, o ne a gatisa sekai sa ntlha sa tlelaemete sa mofuta ono, a akanyetsa gore go fokotsa selekanyo sa CO2 ka halofo go ka bo go dirile gore themperetšha e wele tlase go simolola motlha wa aese. Arrhenius o ne a balela koketsego ya themperetšha e e solofetsweng go tswa mo go menaganeng ga CO2 gabedi go nna mo e ka nnang 5–6 °C.[459] Borasaense ba bangwe kwa tshimologong ba ne ba belaela mme ba dumela gore phelelo ya sethopo e ne e tletse gore go oketsa CO2 e ntsi go se ka ga dira pharologanyo epe, le gore tlelaemete e tla bo e itaola.[460] Go simolola ka 1938, Guy Stewart Callendar o ne a gatisa bosupi jwa gore tlelaemete e ne e thuthafala le gore selekanyo sa CO2 se ne se tlhatloga,[461] mme dipalelo tsa gagwe di ne tsa kopana le dikganetso tse di tshwanang.[460]

Go tlhamiwa ga tumalano ya saense

Tumelano ya saense ka go bakiwa ke : Dithuto tsa thuto tsa tumalano ya saense ka ga thuthafalo ya lefatshe e e bakiwang ke batho mo gareng ga baitseanape ba seemo sa bosa( go simologa ka ngwaga wa 2010 go fitlha ko ngwageng wa 2015) di bontsha gore maemo a tumalano a tsamaisana le boitseanape mo saenseng ya seemo sa bosa. Thutopatlisiso ya ngwaga wa 2019 e fitlhetse tumalano ya saense e le kwa go le la lekgolo kgolong,[426] mme thutopatlisiso ya ngwaga wa 2021 e ne ya swetsa ka gore tumalano e feta karolo ya masome a borobabongwe le borobabongwe mo lekgolong.[5] Patlisiso e nngwe ya ngwaga wa 2021 e fitlhetse gore karolo ya masome a borobabongwe le borobabobedi ntlha supa mo lekgolong ya baitseanape ba seemo sa bosa ba bontshitse gore Lefatshe le thuthafala thata ka ntlha ya ditiro tsa batho.[

Ka dingwaga tsa bo 1950, Gilbert Plass o ne a tlhama sekai sa khomphiutha se se tletseng se se neng se akaretsa dikarolo tse di farologaneng tsa lefaufau le sebopego sa infrared. Mokgwa o o ne wa bolelela pele gore go oketsa selekanyo sa pheho ya carbon dioxide (CO2) go ne go tla baka go thuthafala. Mo e ka nnang ka yone nako eo, Hans Suess o ne a bona bosupi jwa gore selekanyo sa phefo ya carbon dioxide (CO2) se ne se ntse se tlhatloga, mme Roger Revelle o ne a bontsha gore mawatle a ne a ka se amogele koketsego eo. Borasaense ba babedi morago ga moo ba ne ba thusa Charles Keeling go simolola palo ya koketsego e e tswelelang— ya "Keeling Curve"—e e neng e le karolo ya dipatlisiso tse di tswelelang tsa saense go ralala dingwaga tsa bo 1960 ka ga se se ka nnang teng se se bakang thuthafalo ya lefatshe.[464] Dithutopatlisiso tse di jaaka Pegelo ya Charney ya 1979 ya Lekgotla la Bosetšhaba la Patlisiso di ne tsa tshegetsa go nepagala ga dikai tsa tlelaemete tse di bonelapele thuthafalo e e bonalang.[465] Dibako tsa batho tsa thuthafalo ya lefatshe e e lemogilweng le dikotsi tsa thuthafalo e e sa fokodiwang di ne tsa tlhagisiwa phatlalatsa mo bopaking jwa ga James Hansen jwa ngwaga wa 1988 fa pele ga komiti ya Senate ya lefatshe la Amerika. Lekoko ya Dipuso ka ga Phetogo ya Seemo sa Bosa(IPCC), e e tlhomilweng ka 1988 go tlamela ka kgakololo ya semmuso go dipuso tsa lefatshe, e ne ya tlhotlheletsa dipatlisiso tsa dirutwa tse di farologaneng. Jaaka karolo ya dipegelo tsa IPCC, baitse ba saense ba sekaseka motlotlo wa saense o o diragalang mo di pego tsa mekwalo tse di sekasekiwang ke balekane.

Go na le tumalano e e batlang e dumalanwe ke saense ya gore seemo sa bosa se a thuthafala le gore seo se bakwa ke ditiro tsa batho.Ga go na setlhopha sepe sa saense sa maemo a bosetšhaba kgotsa a boditšhabatšhaba se se sa dumalaneng le kgang eo. Go tloga ka ngwaga wa 2019, tumalano mo dibukeng tsa bosheng e fitlheletse go feta karolo ya masome a borobabongwe le borobabongwe mo lekgolong.Pegelo ya Tshekatsheko ya IPCC ya ngwaga wa 2021 e boletse gore "ga go belaetse" gore phetogo ya seemo sa bosa e bakwa ke batho. Tumelano e tsweletse go tlhabolola gore go tshwanetse ga tsewa dikgato go sireletsa batho kgatlhanong le ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa. Dikolo tsa bosetšhaba tsa saense di kopile baeteledipele ba lefatshe go fokotsa mesi ya lefatshe.

Ditiragalo tsa sešweng

Go tlhagisa ditiragalo tse di feteletseng (EEA), mo go itsegeng gape jaaka saense ya go tlhagisa, go ne ga tlhamiwa mo masomeng a dingwaga a ntlha a lekgolo la masome a mabedi le bongwe la dingwaga. EEA e dirisa dikaelo tsa seemo sa bosa go tlhaola le go lekanya seabe se phetogo ya seemo sa loapi se se bakilweng ke batho se se nang le sone mo go bonaleng gantsi, bogolo, boleele jwa nako, le ditlamorago tsa ditiragalo dingwe tse di feteletseng tsa maemo a bosa..Maduo a dithuto tsa go tlhalosa dilo di dira gore boradisanase le babegadikgang ba dire dipolelo tse di jaaka, "tiragalo e ya maemo a bosa e ne ya dirwa bonnye makgetlo a le n ka ntlha ya phetogo ya seemo sa bosa e e bakilweng ke batho" kgotsa "lekhubu leno la mogote le ne la dirwa gore go nne mogote ka didikirii di le m go feta ka fa go neng go ntse ka gone mo lefatsheng le le neng le se na thuthafalo ya lefatshe" kgotsa "tiragalo e e ka bo e sa kgone go direga fa go ka bo go ne go se na phetogo ya seemo sa bosa".

Maatla a magolo a dikhomphiutha ka dingwaga tsa bo 2000 le diphitlhelelo tsa dikgopolo mo tshimologong go ya kwa bogareng jwa dingwaga tsa bo 2010 di kgontshitse saense ya go tlhomamisa ditlamorago tsa phetogo ya seemo sa bosa mo ditiragalong dingwe ka tshepo e e kwa godimo. Borasaense ba dirisa mekgwa ya go tlhagisa le ditshwantsho tsa seemo sa bosa tse di setseng di sekasekilwe ke balekane, go letla "dithuto tsa go tlhagisa ka bonako" go gatisiwa mo nakong ya "modikologo wa dikgang" morago ga ditiragalo tsa maemo a bosa.