Sepinatšhe

Sepinatšhe (Spinacia oleracea) ke semela se se nang le matlhare a matala se se tlholegang kwa Asia Bogare le Bophirima. Ke wa setlhopha sa Caryophyllales, lelapa la Amaranthaceae, subfamily Chenopodioideae. Matlhare a yone ke merogo e e tlwaelegileng e e jewang e le foreshe, e apeilwe kgotsa e bolokilwe (go dirisiwa mekgwa ya go e boloka jaaka go e tsenya mo dithineng, go e gatsetsa kgotsa go e ntsha metsi mo mmeleng). Tatso ya yone e farologana thata fa e apeilwe le fa e sa apewa: selekanyo se se kwa godimo sa oxalate se ka fokodiwa ka go tshasa.

Ke semela sa ngwaga le ngwaga (ga se gantsi se jalwa gabedi), se gola go fitlha go 30 cm (1 ft). Sepinatšhe se ka nna sa fetsa mariga mo mafelong a a nang le tlelaemete e e tsididi. Matlhare a a farologana, a a bonolo, a a nang le mae go ya go a a khutlotharo, mme a farologana thata ka bogolo: 2-30 cm (1-12 in) ka boleele le 1-15 cm (1⁄2 ⁇ 6 in) ka bophara, ka matlhare a magolo kwa tlase ga semela le matlhare a mannye kwa godimo mo setlhareng se se thunyang. Dithunya tsa sone ga di bonale, di mmala o o serolwana, di bophara jwa 3-4 mm, mme di gola go nna setlhotswana sa maungo a a thata, a a omeletseng, a a nang le dithunya tse di bophara jwa 5-10 mm tse di nang le dipeo di le mmalwa.

Ka 2024, ntshokuno ya lefatshe ya sepinatšhe e ne e le ditone di le dimilione di le 31, mme China e le nosi e ne e le 92% ya palogotlhe.

Tlhamane

Lefoko la Seesemane "spinach" le simologile kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bo 14 go tswa mo lefokong la Sefora sa bogologolo la espinache. Leina le le tsene mo dipuong tsa kwa Yuropa go tswa mo Selatineng sa bogare spinagium, le le tserweng mo Searabieng sa Andalusian, isbinakh, le le tswang mo Sepereseng aspānā.

Thulaganyo ya go kgaoganya

Sepinatšhe se se tlwaelegileng (S. oleracea) se ne se tsewa e le sa lelapa la Chenopodiaceae, fela ka 2003 lelapa leo le ne la kopanngwa le la Amaranthaceae ka tatelano ya Caryophyllales. Mo lelapeng la Amaranthaceae sensu lato, Sepinatšhe ke sa leloko la Chenopodioideae.

Tlhaloso

Go farologana le dimela tse dingwe tse di thunyang tse di dirisiwang jaaka merogo, sejenakisi ke semela sa dioecious, se se rayang gore dimela tse di farologaneng di ka nna le dithunya tsa sesadi kgotsa tsa tonanyana.

• 
  Spinach male flowers
• 
  Spinach female flowers
• 
  Round seeds of the 'Monnopa' cultivar
• 
  Spiky seeds of the 'Erste Ernte' cultivar

Hisetori

Sepinatšhe go akanngwa gore se simolotse dingwaga di ka nna 2000 tse di fetileng kwa Persia wa bogologolo koo se neng sa tsenngwa kwa India mme morago kwa China wa bogologolo ka Nepal ka 647 CE jaaka "sejalo sa Persian". Ka 827 CE, Maarabia a ne a tsenya sepinatšhe kwa Sicily. Bosupi jwa ntlha jo bo kwadilweng jwa sepinatšhe kwa Mediterranean bo ne jwa kwalwa mo mekwalong e le meraro ya lekgolo la bo10 la dingwaga: buka ya kalafi ya ga al-Rāzī (e e itsegeng e le Rhazes kwa Bophirima) le mo dibukeng tse pedi tsa temothuo, e nngwe e kwadilwe ke Ibn Waḥshīyah mme e nngwe ke Qusṭus al-Rūmī. Sepinatšhe e ne ya nna sejalo se se tumileng thata kwa Mediterranean ya Arabia mme ya fitlha kwa Pheninsuleng ya Iberia mo karolong ya bofelo ya lekgolo la bo 12 la dingwaga, kwa Ibn al-Awwām a neng a se bitsa raʼīs al-buqūl, 'kgosi ya merogo ya matlhare a matala'.[ Sepinatšhe e ne e le setlhogo sa thutapuo ya lekgolo la bo 11 la dingwaga ya ga Ibn Ḥajjāj. [tswedi e e botoka e a tlhokega].

Sepinatšhe se ne sa tlhagelela la ntlha kwa Engelane le kwa Fora ka lekgolo la bo 14 la dingwaga, gongwe ka Iberia, mme se ne sa dirisiwa thata ka gonne se ne se tlhagelela kwa tshimologong ya dikgakologo fa merogo e e foreshe ya mo lefelong leo e ne e sa bonwe. Sepinatšhe se umakiwa mo bukeng ya ntlha e e itsegeng ya Seesemane ya go apaya, Forme of Cury (1390), koo e bidiwang 'spinnedge' le 'spynoches'. Ka nako ya Ntwa ya Lefatshe I, beine e e neng e nonotshitswe ka matute a sepinatšhe e ne e fiwa masole a Mafora a a gobetseng ka maikaelelo a go fokotsa go dutla ga bone madi.

Tiriso ka go apaya

  Sepinatšhe se se sa apewang se na le 91% ya metsi, 4% ya dikhabohaetereite, 3% ya poroteine, e bile se na le mafura a mannye (tafole). Sepinatšhe se na le dikilojoule di le 97 tsa dikilojoule di le 23 tsa dikilojoule tsa maatla a dijo, segolobogolo fa se le sesha, se tsidifaditswe, se bedisitswe kgotsa se bedisitswe ka bonako. Ke motswedi o o nonneng (20% kgotsa go feta wa Daily Value, DV) wa vitamin A, vitamin C, manganese, le folate (31-52% DV), e e nang le vitamin K e e kwa godimo thata (403% DV) (tafole). Sepinatšhe ke motswedi o o lekaneng (10-19% ya DV) wa dibitamine tsa B, riboflavin le vitamin B6, vitamin E, potassium, iron, magnesium, le dietary fiber (tafole).

Sepinatšhe se na le di-oxalate, tse di ka kgoreletsang go monwa ga calcium le aene mo maleng le mo maleng a mannye. Sepinatšhe se se apeilweng, se se jaaka se se tsentsweng metsi, se na le selekanyo se se kwa tlase sa di-oxalate, se se letlang gore di-micronutrient dingwe di monngwe ka botlalo.

Go apaya sepinatšhe go fokotsa selekanyo sa bitamine C thata, ka gonne fa se gotediwa se a senyega. Maemo a folate le ona a ka fokotsega, ka gore folate e na le go tshologela mo seeding sa go apaya.

Sepinatšhe se humile ka dinitrate le di-nitrite, tse di ka fetang selekanyo se se babalesegileng fa se ka jewa thata. 1]

Sepinatšhe se jewa se sa apewa, se tsenngwa mo disalateng, e bile se apewa mo disupong, mo di-curry kgotsa mo di-casserole. Dijo tse di nang le sepinatšhe jaaka motswako wa konokono di akaretsa salate ya sepinatšhe, sopo ya sepinatšhe, dipinatšhe, saag paneer, pkhali, ispanakhi matsvnit, le spanakopita.

Mo dijong tsa setso tsa Sefora, sejo se se dirilweng ka sepinatšhe se ka tlhalosiwa jaaka à la Florentine.

• 
  Chicken Florentine, meaning with spinach
• 
  Spanakopita, a Greek spinach pastry
• 
  Saag gosht, an Indian dish

Spinach production

2024, millions of tonnes

China	28.3
United States	0.3
Japan	0.2
Turkey	0.2
World	30.7
Source: UN Food and Agriculture Organization, Statistics Division

Ka 2024, lefatshe le ne la ntsha diperesente di le 31 tsa dimilione tsa ditone tsa sepinatšhe, mme China e le yone fela e neng e ntsha diperesente di le 92 tsa palogotlhe eo (tafole).

Sepinatšhe se se sa tswang go apewa se rekisiwa se le sephaphathi, se kopantswe kgotsa se phuthetswe mo dikgetsaneng. Sepinatšhe se se foreshe se latlhegelwa ke bontsi jwa boleng jwa sona jwa dikotla fa se bolokilwe go feta malatsi a le mmalwa. Sepinatšhe se se foreshe se pakelwa mo moyeng kgotsa mo gase ya naeterojene go dira gore se nne lobaka lo loleele se sa senyege. Le fa gone go tsidifatsa go fokotsa matswela ano go nna malatsi a ka nna robedi, sejenakisi se se sa tswang go apewa se latlhegelwa ke bontsi jwa se se mo go sone sa folate le carotenoid mo nakong eno. Gore e bolokwe nako e telele, e ka tsenngwa mo thining, kgotsa ya omisiwa kgotsa ya apewa le go tsidifadiwa.

Sepinatšhe sengwe se se phuthetsweng se tsenngwa marang gore se bolaye dibakateria dipe fela tse di kotsi. The Food and Drug Administration e dumela gore matlhare a sepinatšhe a tshubiwe ka marang go fitlha ka selekanyo sa dikilogerama di le 4,0, se se se nang le seabe kgotsa se se nang le seabe se se potlana mo dikoteng tsa dikotla.

Sepinatšhe se ka nna le kgotlelo e e kwa godimo ya cadmium go ikaegile ka mmu le lefelo le se jalwang mo go lone.

Ka ntlha ya gore sepinatšhe se na le vitamin K e ntsi, batho ba ba dirisang warfarin e e thibelang go dutla ga madi, e e dirang ka go thibela vitamin K, ba laelwa go fokotsa go ja sepinatšhe (le merogo e mengwe e e nang le matlhare a matala).

The American phrase "I say it's spinach" meaning "nonsense" comes from a 1928 cartoon in The New Yorker.

Moanelwa wa dikhomiki Popeye the Sailor Man o tshwantshiwa a ntse a nonofa ka go ja sepinatšhe se se mo thining. Mafoko a pina e e tsamaelanang le yone ke: "Ke nonofile go fitlha kwa bokhutlong [sic], 'cuz I eats me spinach". Se gantsi se bakwa ke iron e e mo sepinatšheng, mme ka 1932 Popeye o ne a re "sepinatšhe se tletse ka vitamin A" mme ke sone se se dirang gore batho ba nonofe ba bo ba nne le botsogo jo bo siameng. Se se diragalang ke gore, sejenakisi ga se motswedi o o botoka wa aene go na le merogo e mengwe e mentsi. Kgopolo e e fosagetseng ya gore sepinatšhe ke motswedi o o siameng thata wa aene mo dijong ke tlhamane ya selegae ya borutegi.