Sterkfontein
| Sterkfontein, Cradle of Humankind | |
|---|---|
| Lefelo | Gauteng, South Africa |
| Coordinates | 26°00′57″S 27°44′05″E / 26.0157°S 27.7346°ECoordinates: 26°00′57″S 27°44′05″E / 26.0157°S 27.7346°E |
| Motheo | Declared a World Heritage Site in 2000 |
| Governing body | Humankind |

Sterkfontein (Seburu se kaya Dikgakologo tse di Maatla) ke setlhopha sa dikgaga tsa kalaka tsa kgatlhego e e kgethegileng mo thutong ya batho ba bogologolo e e mo kgaolong ya Gauteng, dikilometara di ka nna masome mane (dimaele di le masome mabedi le botlhano) kwa bokonebophirima jwa Johannesburg, Aforika Borwa, mo kgaolong ya Muldersdrift gaufi le toropo ya Krugersdorp. Mafelo a boepi jwa bogologolo a Swartkrans le Kromdraai a mo lefelong le le lengwe. Sterkfontein ke Lefelo la Boswa jwa Bosetšhaba la Aforika Borwa mme gape le ne la goelediwa jaaka Lefelo la Boswa jwa Lefatshe ka 2000. Lefelo le le leng mo go lone le itsege jaaka Mogope wa tlholego ya motho.[1][2] Dikgaga tsa Sterkfontein gape ke legae la mefuta e le mentsi ya ditshedi tsa naga tsa Aforika go akaretsa le Belonogaster petiolata, mofuta wa dinotshi o o nang le bontsi jo bogolo jwa go dira dintlhaga.[3]
Masalela a le mantsi a ntlha a hominin a fitlhetswe mo lefelong leno mo dingwageng di le lesome tse di fetileng. Tseno di ile tsa amana le Australopithecus, Homo ya pele le Paranthropus.
Ka 2024 logaga lo ne lwa tswalelwa baeng ke mong wa lone ka ntlha ya morwalela.[4] Dikgaga di ne tsa bulelwa setšhaba gape ka Moranang a le lesome le botlhano ka 2025.[5]
Ditso tsa dipatlisiso
[fetola | Fetola Motswedi]Go epa ga segompieno ga dikgaga go simolotswe kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1890 ke baepi ba kalaka ba ba neng ba lemoga masalela a dilo tse di epolotsweng mme ba a tlisa mo tlhokomelong ya bamaranyane.
Ka 1936, baithuti ba ga Moporofesara Raymond Dart le Ngaka Robert Broom go tswa kwa Yunibesithing ya Witwatersrand ba ne ba simolola go epolola mmogo. Diikgaga di ne tsa ntsha Australopithecine ya ntlha e e godileng, mme seno se ne sa nonotsha thata polelo ya ga Dart ya gore legata le le neng le itsege jaaka Ngwana wa Taung (Australopithecus africanus) e ne e le mogologolwane wa motho. Go ne ga nna le go emisiwa ga go epa ka nako ya Ntwa ya Lefatshe ya bobedi, mme morago ga ntwa Dr. Robert Broom o ne a tswelela ka go epa. Ka 1947, o ne a fitlhela legata le le batlileng le felela la mosadi yo o godileng (STS 5) A. africanus (kgotsa gongwe la monna yo o mo dingwageng tsa bonana). Broom kwa tshimologong o ne a bitsa legata Plesianthropus transvaalensis (seka-motho go tswa kwa Teransefala), fela e ne ya itsege botoka ka leina la yone la sefane, Mrs. Ples. Mrs. Ples jaanong o tlhalosiwa jaaka leloko la A. africanus.
Ka 1984, Peter Verhulsel, yo e neng e le leloko la letsholo la go thuma mo logageng le le neng le batlisisa ka nngwe ya dikgaga, o ne a latlhega mme kwa bofelong a bolawa ke tlala morago ga dibeke di le tharo mo logageng ka ditlhopha tsa phalotso di ne di sa kgone go mmona.[6]
Ka 1997, lerapo le le batlileng le feletse la mofuta wa bobedi wa Australopithecus (StW 573) le ne la fitlhelwa mo magageng ke Ronald J. Clarke; go ntsha masalela go tswa mo breccia e e dikologileng go tsweletse. Lerapo leno le ne la bidiwa Little Foot, ka gonne dikarolo tsa ntlha tse di neng tsa bonwa (ka 1995, mo polokelong) e ne e le marapo a leoto. Dipatlisiso di tswelela go fitlha gompieno, mme diphitlhelelo jaanong di palogotlhe tsa di-hominid di ka nna makgolo a matlhano, mme seno se dira gore Sterkfontein e nne nngwe ya mafelo a a humileng thata mo lefatsheng a di-hominid tsa ntlha. Trust ya Maranyane ya Palaeo-Anthropology (PAST), letlole la trust le le sa direng dipoelo le le tlhomilweng ka 1993, le tshegetsa go feta 90% ya dipatlisiso tse di dirilweng kwa Sterkfontein mme le nnile le seabe se segolo mo go tlhophiweng ga yone jaaka Lefelo la Ngwaoboswa ya Lefatshe.
Letlha la dipeeletso
[fetola | Fetola Motswedi]Dipeeletso tsa Leloko la bone tse di nang le masalela a Australopithecus africanus di beilweng letlha la magareng ga 2.6 le 2.0 Ma, ka masalela a Sts5 "Mrs. Ples" a a fopholediwang go letlha la magareng ga 2.05 le 2.01 Ma go ikaegilwe ka kopanyo ya tshekatsheko ya eleketeroniki ya Uranium–lloto le palaeomagnetic analysis and electron spin resonance dating[7][8][9][10] Lerapo la StW 573 le le sa felelang (Leoto le Lennye) le ne la bonwa go tswa mo go tladiweng mo go farologaneng mo lefelong le le mo teng ga melelwane ya Silberberg Grotto. E fopholediwa go nna mo tikologong ya 2.6–2.2 Ma go ikaegilwe ka kopano ya go tlhoma letlha la uranium-lloto le tshekatsheko ya makenete ya bogologolo[7] mme ke ya mofuta wa bobedi wa ditshedinyana, Australopithecus prometheus. Go farologana le seo, go tlhoma matlha a go tlhagelela ga boalogodimo ga magweregwere go supa gore lerapo la StW 573 le na le dingwaga di ka nna didikadike di le nne.[11] Le fa letlapa la kelelo le le kwadilweng ka letlha la uranium-lead le bontshitswe le bopilwe morago ga masalela, phopholetso ya dingwaga ya ~3 Ma e e akanngwang ke bakwadi ba bone[12] ga e na motheo o o tiileng.[13] Tshekatsheko ya palaeomagnetic[7] e santse e le phopholetso ya dingwaga e e ikanyegang thata e e ikaegileng ka tshedimosetso ya ga jaana ka e ne e akaretsa tiro mo di-sediment le speleothem ka bobedi.
Peeletso e nnye go le gonnye (StW 53 infill) e e kwadilweng magareng ga 1.8 go ya go 1.5 Mya e senotse masalela a sekai sa Homo ya ntlha (StW 53). StW 53 e tlhalositswe jaaka e e tshwanang le Homo habilis kgotsa jaaka mofuta o mosha wa Homo gautengensis.[14] Ga go na didiriswa tsa matlapa tse di neng di amana le masalela, fela StW 53 e na le bosupi jwa matshwao a a segilweng a didiriswa tsa matlapa.[15] Tokololo ya botlhano e na le didiriswa tsa matlapa tsa Oldowan le Acheulian mmogo le dikao tsa Homo le Paranthropus tsa ntlha mme e kwadilwe ka letlha le le fa gare ga 1.6 le 1.1 Mya.[7]
Ka 2022 go tlhoma matlha a nuclide tsa lobopo go fitlhetse gore bontsi jwa Leloko la bone le na le dingwaga di le didikadike di le 3.4."[16] Setlhopha se se ikarabelang ka tiro eno, se se akaretsang Clarke, se bolela jaana: "Dipholo tseno di baya mo e ka nnang kokoano yotlhe ya di-Australopithecus kwa Sterkfontein mo bogareng jwa Lefatshe la Australo-Plio Aforika Botlhaba."[16] Ba re seno se nyatsa kakanyo ya gore A. africanus e tswa mo go A. afarensis.
Ditshwantso
[fetola | Fetola Motswedi]- Kgoro ya Legaga la Silberberg le le nang le Leoto le lennye
- Letsha le le ka fa tlase ga lefatshe kwa Dikgageng tsa Sterkfontein. Mothumi a le mongwe o tlhokafetse mo letsheng le
- Tebego e e yang kwa tlase go ya kwa lekadibeng mo dikgageng
Metswedi
[fetola | Fetola Motswedi]- ↑ "Sterkfontein Caves, Zwartkrans, Krugersdorp District 9/2/233/0004". South African Heritage Resources Agency. Archived from the original on 11 November 2014. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boraro, 2026.
- ↑ "Fossil Hominid Sites of South Africa". UNESCO World Heritage Centre. n.d. Archived from the original on 2 May 2019. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boraro, 2026.
- ↑ Keeping 1997.
- ↑ "Cradle of Humankind Official Website". [dead link]
- ↑ "2025-04 - World renowned Wits Sterkfontein Caves reopen - Wits University". www.wits.ac.za. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boraro, 2026.
- ↑ "Scuba diver lost in cave dies waiting for rescue - UPI Archives". UPI. Retrieved Lwetse a le masome a mabedi le boraro, 2026.
- 1 2 3 4 Herries & Shaw 2011.
- ↑ Pickering & Kramers 2010.
- ↑ Herries et al. 2010.
- ↑ Herries et al. 2013.
- ↑ Partridge et al. 2003.
- ↑ Bruxelles et al. 2014.
- ↑ Balter 2014.
- ↑ Curnoe 2010.
- ↑ Pickering, Clarke & Heaton 2004.
- ↑ Granger, Darryl E.; Stratford, Dominic; Bruxelles, Laurent; Gibbon, Ryan J.; Clarke, Ronald J.; Kuman, Kathleen (5 July 2022). "Cosmogenic nuclide dating of Australopithecus at Sterkfontein, South Africa". Proceedings of the National Academy of Sciences. 119 (27) e2123516119. Bibcode:2022PNAS..11923516G. doi:10.1073/pnas.2123516119. ISSN 0027-8424. PMC 9271183. PMID 35759668.