Yoweri Museveni

Yoweri Kaguta Museveni Tibuhaburwa[a] (o tshotswe ka Lwetse a le lesome le botlhano ka 1944) ke lepolotiki la Uganda, modiredi wa sesole le moeteledipele wa Aforika yotlhe yo o kileng a nna tautona wa borobabongwe le wa ga jaana wa Uganda fa e sale ka 1986. Esale ka 2025, ke wa boraro yo o busitseng lebaka ka tatelano mo lefatsheng (morago ga ga Teodoro Obiang Nguema Mbasogo kwa Equatorial Guinea le Paul Biya kwa Cameroon).

A tsholetswe kwa Ntungamo, Museveni o ithutile saense ya sepolotiki kwa Yunibesithing ya Dar es Salaam kwa a simolotseng Mokgatlho wa Phetogo ya Aforika wa Baithuti ba Yunibesithi.  Ka 1972, o ne a nna le seabe mo tlhaselong e e neng ya folotsa ya Uganda kgatlhanong le puso ya ga Tautona Idi Amin.  Ngwaga o o latelang, Museveni o ne a tlhoma Front for National Salvation mme a lwa ga mmogo le masole a Tanzania mo Ntweng ya Tanzania le Uganda, e e neng ya menola Amin.  Museveni o ne a gaisana mo ditlhophong tsa kakaretso tse di neng tsa latela tsa 1980 mo seraleng sa Uganda Patriotic Movement le fa a ne a lela ka tsietso mo ditlhophong morago ga go fenngwa ke Milton Obote yo o neng a sa tuma.  Museveni o ne a kopanya kganetso ka fa tlase ga National Resistance Movement mme a bolotsa Ntwa ya Bush ya Uganda.  Ka Firikgong 1986, morago ga Ntwa e e botlhokwa ya Kampala, Museveni o ne a ikanisiwa go nna tautona.

Jaaka tautona, Museveni o ne a gatelela botsuolodi jwa Uganda mme a okamela go nna le seabe mo Ntweng ya Selegae ya Rwanda le Ntwa ya Ntlha ya Congo.  O ne a laela gore go ganetswe kgatlhanong le Lord's Resistance Army e le teko ya go emisa botsuolodi jwa bone.  Puso ya gagwe e ile ya tlhalosiwa ke bakanoki e le puso ya bobusaesi e e gaisanang, kgotsa puso ya temokerasi e e sa gololesegang.  Bobegadikgang bo ntse bo le ka fa tlase ga taolo ya puso.  Botautona jwa gagwe bo ile jwa tlhomololwa ke katlego e e rileng ya itsholelo mme, mo pakeng ya jone ya moragonyana, go ne ga nna le tlhatlogo ya tiro e e kgatlhanong le go rata a ka bong mmogo le diphetogo di le mmalwa tsa molaotheo, jaaka go phimolwa ga ditekanyetso tsa paka ya botautona ka 2005 le ditekanyetso tsa dingwaga ka 2017.

Ka di Firikgong a le lesome le borataro 2021, Museveni o ne a tlhophiwa gape mo pakeng ya borataro ka 58.6% ya ditalama, le fa go ne go na le divideo le dipego tse dintsi tse di bontshang go tladiwa ga mabokoso a ditlhopho, diteitshene tsa ditlhopho di feta makgolo mane tse di nang le palo ya batlhophi ba le 100% le go gataka ditshwanelo tsa batho.  Go tloga ka 2022, morago ga dingwaga di le masome mararo le borataro tsa puso ya gagwe ya bobusaesi, Uganda e ntse e le mo maemong a bo lekgolo, malome marataro le borataro mo GDP (ka leina) ka tlhogo le bo lekgolo, masome marataro le bosupa ka Index ya Tlhabololo ya Batho.

Botshelo jwa pele le thuto

Go fopholediwa gore Museveni o tshotswe Lwetse a le lesome le botlhano ka 1944[3] ke batsadi e bong Mzee Amos Kaguta (1916–2013), morui wa dikgomo, le Esteri Kokundeka Nganzi (1918–2001), kwa Ntungamo.  Ke wa morafe wa Hima wa bogosi jwa Mpororo (jo jaanong e leng karolo ya Ankole).[4][5]

Go ya ka Julius Nyerere, rraagwe Museveni, Amos Kaguta, e ne e le lesole mo mophatong wa bo supa wa Ditlhobolo tsa Aforika tsa Kgosi ka nako ya Ntwa ya Lefatshe ya bobedi. Fa Yoweri a tsholwa, ba losika ba ne ba tle ba re, "Rraagwe e ne e le mu-seven" (se se rayang "mo go wa bosupa").  Ke ka moo a boneng leina Museveni ka teng.[6]

Lelapa la gagwe le ne la fudugela kwa Ntungamo,[leng?] ka nako eo mo teng ga Tshireletso ya Borithane ya Uganda.  Museveni o tsene Sekolo se se botlana sa Kyamate, Sekolo se Segolwane sa Mbarara, le Sekolo sa Ntare go bona thuto ya gagwe e potlana le e kgolwane.  O tsene kwa Yunibesithing ya Dar es Salaam kwa Tanzania go ya go ithuta kwa yunibesithing, kwa a ithutetseng itsholelo le maranyane a dipolotiki gone.  Yunibesithi ka nako eo e ne e le lefelo le le bogale lwa dikakanyo tse di tseneletseng tsa sepolotiki tsa Aforika yotlhe le tsa Bo-Marxist.  Fa a ne a le kwa yunibesithing, o ne a tlhama setlhopha sa baithuti sa balwela-kgololesego sa University Students' African Revolutionary Front mme a etelela pele baemedi ba baithuti go ya kwa lefelong le le neng le tshwerwe ke FRELIMO kwa Mozambique wa Mapotokisi kwa ba neng ba katisediwa sesole gone.  Fa a ithuta ka fa tlase ga Walter Rodney wa molema, gareng ga ba bangwe, Museveni o ne a kwala patlisiso ya yunibesithi ka ga tiriso ya dikgopolo tsa ga Frantz Fanon ka ga tirisodikgoka ya phetogo mo Aforika ya morago ga bokolone.[7)

Tiro

1971–1979: Lekoko la Poloko ya Bosetshaba le go thankgolwa ga ga Amin

Masole a lejwa a a neng a le kgatlhanong le Idi Amin a ne a tlhasela Uganda go tswa kwa Tanzania ka Lwetse 1972 mme a lelekwa.  Ka Phalane, Tanzania le Uganda di ne tsa saena Tumalano ya Mogadishu e e neng e kganna marabele go dirisa mmu wa Tanzania go tlhasela Uganda.[12]  Museveni o ne a kgaogana le kganetso e kgolo mme a tlhama Front for National Salvation (FRONASA) ka 1973.[8]  Ka Phatwe wa one ngwaga oo, o ne a nyala Janet Kainembabazi.[13]

Ka Phalane 1978, masole a Uganda a ne a tlhasela Kagera Salient kwa bokone jwa Tanzania, mme seo sa simolola Ntwa ya Uganda le Tanzania. Tautona wa Tanzania Julius Nyerere o ne a laela Sesole sa Tshireletso ya Batho sa Tanzania (TPDF) go tlhasela gape mme a kokoanya baganetsi ba Uganda go lwantsha puso ya ga Amin.  Museveni o ne a itumeletse tiragalo eo.  Ka Sedimonthole 1978 Nyerere o ne a golaganya Museveni le masole a gagwe le masole a Tanzania ka fa tlase ga Mobrigadier Silas Mayunga.[14][15]  Museveni le masole a gagwe a FRONASA morago ga moo ba ne ba tsamaya le Ba-Tanzania ka nako ya fa ba ne ba tlhasela Uganda.  O ne a le teng ka nako ya go gapiwa le go senngwa ga Mbarara ka Tlhakole 1979, mme a nna le seabe mo letsholong la Bophirima jwa Uganda la 1979.[16]

Fa a ntse a dira ditiro tse, o ne a tsaya nako kwa pele ga ntwa le kwa Tanzania.  Fa a le kwa Tanzania, o ne a buisana ka tirisanommogo ya ditlhopha tse di farologaneng tsa marabele a a kgatlhanong le Amin mmogo le isago ya sepolotiki ya Uganda le mapolotiki a Tanzania le batho ba bangwe ba kganetso ba Uganda jaaka Obote.  O nnile le seabe se se botlhokwa mo phuthegong ya Moshi e e neng ya dira gore kganetso e kopanngwe jaaka Uganda National Liberation Front (UNLF).  Yusuf Lule o ne a tlhomiwa go nna modulasetulo wa UNLF le go ka nna tautona wa Uganda morago ga go menolwa ga ga Amin.  Museveni o ne a ikutlwa a sa kgotsofalela dipholo tsa phuthego, a dumela gore ene le balatedi ba gagwe ba ne ba sa fiwa boemedi jo bo lekaneng.[17]

1980-1986: Ntwa ya Dikgwa ya Uganda

Obote II le Sesole sa Bosetshaba sa Kganetso

Ka go menolwa ga ga Amin ka 1979 le ditlhopho tse di neng di gaisanwa tse di neng tsa busetsa Milton Obote mo pusong ka 1980, Museveni o ne a boela kwa Uganda le baemanokeng ba gagwe go ya go kokoanya maatla mo mafelong a bone a a nonofileng a kwa magaeng kwa borwa le kwa borwa-bophirima jo bo neng bo laolwa ke Bantu go bopa Popular Resistance Army (PRA ).  Ba ne ba rulaganya go tsuologela puso ya bobedi ya Obote (Obote II) le masole a yone a a tshotseng dibetsa, e leng Sesole sa Kgololesego ya Bosetshaba sa Uganda (UNLA).  Botsuolodi bo simolotse ka tlhaselo ya go tlhongwa ga sesole mo kgaolong ya Mubende e e fa gare ka Tlhakole a le garataro 1981. Moragonyana PRA e ne ya kopana le setlhopha sa ntwa sa ga tautona wa pele Yusufu Lule, e leng Batlhabani ba Kgololesego ba Uganda, go tlhama Sesole sa Bosetshaba sa Kganetso (NRA) ka lekgamu la sone la sepolotiki, National Resistance Movement (NRM).  Ditlhopha tse dingwe tse pedi tsa marabele, e leng Sesole sa Bosetshaba sa Uganda (UNRF) le Sesole sa Bosetshaba sa Pele sa Uganda (FUNA), di ne tsa lwantshana le masole a ga Obote.  FUNA e ne ya tlhamiwa kwa kgaolongpotlaneng ya West Nile go tswa mo masaleleng a baemanokeng ba ga Amin.[18]

NRA/NRM e ne ya tlhama "Lenaneo la Dintlha di le Lesome" la puso e e neng e tla felela e le teng, e e neng e akaretsa: temokerasi;  tshireletso;  go tiisa kutlwano ya bosetshaba;  go sireletsa boipuso jwa bosetshaba;  go aga itsholelo e e ikemetseng, e e kopaneng, le e e kgonang go itshegetsa;  tokafatso ya ditirelo tsa loago;  go fedisa tshenyetsosetshaba le tiriso e e sa siamang ya maatla;  go baakanya go tlhoka tekatekano;  tirisanommogo le mafatshe a mangwe a Aforika;  le itsholelo e e tlhakaneng.[19]

Buka ya Central Intelligence Agency ya World's Factbook e fopholetsa gore puso ya ga Obote e ne e le yone e e bakileng dintsho tsa baagi ba feta dikete tse lekgolo go ralala Uganda.[20]

Tumalano ya Nairobi ya 1985

Ka Phukwi a le masome mabedi le bosupa 1985, go nna le ditlhopha tse dinnye mo teng ga puso ya Uganda People’s Congress go ne ga dira gore go nne le menolopuso e e atlegileng ya sesole kgatlhanong le Obote ke molaodi wa gagwe wa pele wa sesole, Molefetenente-Kakaretso Tito Okello, Mo-Acholi.  Museveni le NRM/NRA ba ne ba galefile gore phetogo e ba neng ba e lwetse dingwaga di le nne e ne e "gapilwe" ke UNLA, e ba neng ba e leba e le e e sentsweng leina ka ntlha ya go gataka ditshwanelo tsa batho ka nako ya Obote II.[21]

Le fa go ne go na le dipelaelo tseo, NRM/NRA e ne ya feleletsa e dumetse dipuisano tsa kagiso tse di neng di okametswe ke baemedi ba kwa Kenya ba ba neng ba eteletswe pele ke tautona Daniel arap Moi.  Dipuisano tseo, tse di neng tsa tsaya go tloga Phatwe a le masome mabedi le borataro go fitlha Sedimonthole a le lesome le bosupa, di ne di itsege ka go nna bogale mme go emisiwa ga ntwa mo go neng ga nna teng go ne ga thubega mo e ka nnang ka yone nako eo.  Tumalano ya bofelo, e e saenilweng kwa Nairobi, e ne ya kopa gore go emisiwe ntwa, go tlosiwe sesole kwa Kampala, go kopanngwa ga NRA le masole a puso, le go tsenngwa ga boeteledipele jwa NRA mo Lekgotleng la Sesole.[22]  Maemo ao ga a ise a ko a fitlhelelwe.

Ntwa ya Kampala

Le fa a ne a amega mo ditherisanong tsa kagiso, Museveni o ne a kobakobile Mojenerale Mobutu Sésé Seko wa Zaire go thibela gore masole a Zaire a se ka a nna le seabe mo go tshegetseng puso ya sesole ya ga Okello.  Ka Firikgong a le masole mabedi 1986, masole a le makgolo a le mmalwa a a neng a ikanyega mo go Amin a ne a patilwe ke masole a Zaire go tsena mo lefelong la Uganda.  Masole a ne a tshereganya morago ga katiso ya sephiri kwa Zaire le boikuelo go tswa kwa Okello malatsi a le lesome pele ga foo.[23]

Ka la bo Firikgong a le malome mabedi le bobedi, masole a puso kwa Kampala a ne a simolotse go tlogela ditiro tsa one ka bontsi fa marabele a ntse a atumela go tswa kwa borwa le kwa borwa-bophirima.[22]

Botautona

Museveni o ikanisitswe jaaka tautona Firikgong a le malome mabedi le boferabongwe.  "Se ga se phetogo fela ya balebedi, ke phetogo ya motheo", ga rialo Museveni, morago ga moletlo o o neng o tshwerwe ke Moatlhodimogolo Peter Allen yo o tsholetsweng kwa Borithane.  Fa a ne a bua le matshwititshwiti a diketekete kwa ntle ga palamente ya Uganda, Museveni o ne a solofetsa go boela kwa temokerasing: "Batho ba Aforika, batho ba Uganda, ba na le tshwanelo ya puso ya temokerasi. Ga se kamogelo go tswa mo pusong epe. Batho ba ba ipusang ba tshwanetse go nna setshaba, e seng puso."[24][25]

Go tlhatlogela kwa pusong: 1986–1996

Tsosoloso ya sepolotiki le itsholelo

Uganda e ne ya simolola go nna le seabe mo Lenaneong la IMF la go Tsosolosa Itsholelo ka 1987. Maikaelelo a lone a ne a akaretsa go busetsa ditlhotlheletso gore go kgothalediwe kgolo, dipeeletso, ditiro le diromelwantle;  thotloetso le pharologano ya kgwebisano go gatelelwa thata thotloetso ya thomelontle;  go tlosiwa ga dikgoreletsi tsa puso le go tlosiwa ga dikgwebo tsa puso tse di palelwang gore go tokafadiwe kgolo le tlhabololo ya itsholelo e e tswelelang ka lekala le le ikemetseng le go gololesega ga kgwebisano mo maemong otlhe.[26]

Ditshwanelo tsa setho le tshireletsego ya mo gae

NRM e ne ya tsena mo pusong e solofetsa go busetsa tshireletsego le tlotlo ya ditshwanelo tsa batho.  Se e ne e le karolo ya lenaneo la NRM la dintlha di le lesome, jaaka Museveni a lemogile mo puong ya gagwe ya go ikana:[27][28]

Ntlha ya bobedi mo thulaganyong ya rona ke tshireletsego ya motho le dithoto.  Motho mongwe le mongwe kwa Uganda o tshwanetse go [nna le tshireletsego e e feletseng] gore a kgone go nna gongwe le gongwe kwa a batlang teng.  Motho mongwe le mongwe, setlhopha sengwe le sengwe se se tshosetsang tshireletsego ya batho ba rona se tshwanetse go thubaganngwa ntle le kutlwelobotlhoko.  Batho ba Uganda ba tshwanetse go swa fela ka ntlha ya mabaka a tlholego a a fetang taolo ya rona, mme e seng ka ntlha ya batho ka rona ba ba tswelelang go tsamaya boleele le bophara jwa lefatshe la rona.

Le fa Museveni a ne a etelela pele puso e ntsha kwa Kampala, NRM e ne e sa kgone go supa tlhotlheletso ya yone ka botlalo go ralala kgaolo ya Uganda, mme ya iphitlhela e lwantsha ditsuolodi di le mmalwa.  Go tloga kwa tshimologong ya botautona jwa ga Museveni, o ne a bona tshegetso e e nonofileng go tswa kwa borwa le borwabophirima jo bo buang Sebantu, kwa Museveni a neng a na le boremelelo teng.  Museveni o ne a kgona go dira gore Ba-Karamojong, e leng setlhopha sa batho ba ba neng ba tsamayatsamaya kwa bokonebotlhaba jo bo neng bo se na batho ba le bantsi ba ba neng ba ise ba ko ba nne le lentswe le le botlhokwa la sepolotiki, ba dumalane le ene ka go ba naya karolo mo pusong e ntsha.  Kgaolo e e kwa bokone e e bapileng le molelwane wa Sudan e ne ya itshupa e le lesukuro thata.  Mo kgaolongpotlaneng ya West Nile, e e neng e agilwe ke Kakwa le Lugbara (ba ba neng ba tshegetsa Amin pele), ditlhopha tsa marabele tsa UNRF le FUNA di ne tsa lwa dingwaga di le dintsi go fitlha kopano ya ditlhaselo tsa sesole le botsalano di ritibatsa kgaolo.[29]

Moeteledipele wa UNRF, Moses Ali, o ne a tlogela kgaratlho ya gagwe ya go nna motlatsatonakgolo wa bobedi.  Batho ba ba tswang kwa dikarolong tse di kwa bokone jwa lefatshe ba ne ba leba go tsoga ga puso e e neng e eteletswe pele ke motho yo o tswang kwa borwa ka letshogo le legolo.  Ditlhopha tsa marabele di ne tsa runya mo gare ga batho ba Lango, Acholi le Teso, le fa ba ne ba fekeediwa ke maatla a NRA kwa ntle ga kwa bokone jo bo kgakala kwa molelwaneng wa Sudan o neng o naya botshabelo jo bo babalesegileng.  Sesole sa Batho sa Temokerasi sa Uganda sa marabele a Acholi (UPDA) se paletswe ke go tlosa go gapa Acholiland ke NRA, mme seo sa dira gore Mokgatlho wa Mowa o o Boitshepo (HSM) o nne le chiliasm e e itlhobogileng.  Go fenngwa ga UPDA le HSM ka bobedi go ne ga tlogela botsuolodi mo setlhopheng se se neng sa feleletsa se itsege jaaka Lord's Resistance Army, se se neng sa tlhasela Ba-Acholi ka bobone.[29]

Morago ga moo NRA e ne ya itsege ka go tlotla ditshwanelo tsa baagi, le fa moragonyana Museveni a ne a kgalwa ka ntlha ya go dirisa masole a bana.  Go ise go ye kae dikarolo tse di neng di sa laolege mo teng ga NRA di ne tsa leswefatsa leina le le neng le gapilwe ka natla la go dira dilo ka tshiamo.  "Fa banna ba ga Museveni ba ne ba tla la ntlha ba ne ba itshwara sentle thata—re ne ra ba amogela", go ne ga bolela jalo moagi mongwe wa motse, "mme morago ga moo ba ne ba simolola go tshwara batho le go ba bolaya".[30][31]