Phokojwe ya tsebe tsa bommamantlhwane

Phokojwe wa ditsebe tsa bommamathwane (Otocyon megalotis) ke mofuta wa phokoje o o fitlhelwang mo savanneng ya Aforika. Ke mofuta o le mongwe fela o o setseng o le teng wa mofuta wa Otocyon, mme ke mofuta wa kgaitsadi go maloko otlhe a mangwe a morafe wa Vulpini, e seng ka lotsalo e le phokoje ya nnete. Direkoto tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng di supa gore canid eno e ne ya tlhagelela la ntlha ka nako ya Pleistocene e e fa gare. Go na le ditlhopha tse pedi tse di farologaneng tsa phokoje ya ditsebe tsa bat, e nngwe le nngwe ya tsone e dirang mofutapotlana. Bommamanthwane jo go buiwang ka jone mo leineng la jone la puo ya tlwaelo gongwe ke mmamanthwane wa Egepeto o o nang le sefatlhego se se phatlogileng (Nycteris thebaica), o o leng teng thata mo kgaolong eno e bile o na le ditsebe tse dikgolo thata. Maina a mangwe a puo ya selegae a akaretsa phokoje ya ditsebe tse dikgolo, phokoje ya ditsebe tse dintsho, phokoje ya ditsebe tse ditelele, phokoje ya ga Delalande, phokoje ya kwa kapa le motlosi.

E biditswe ka ntlha ya ditsebe tsa yona tse dikgolo, tse di nang le seabe mo go laoleng mogote. Ke canid e nnye, e le ya bogolo jo bo bapisiwang le phokoje ya cape e e amanang gaufi le nša e e tlwaelegileng ya raccoon. Boya jwa yona bo farologana ka mmala go ikaegile ka mofutapotlana, fela ka kakaretso bo mmala wa tan mme bo na le meriri ya balebedi ya mmala wa agouti o o bosetlha. Phokoje e e nang le ditsebe tsa mmamathwane e fitlhelwa kwa Borwa le kwa Botlhaba jwa Afrika, le fa mefutapotlana e mebedi eno e kgaogantswe ke kgaolo e e senang batho e e ka nnang dikilometara di le 1 000 (620 mi). Mo lefelong la yona, phokoje ya ditsebe tsa mmamathwane e epa mesima go bona bonno le go godisa bana ba yona, mme e nna ka ditlhopha tsa loago kgotsa dipara tse di tsomang le go tlhokomela mmogo.

Phokoje e e nang le ditsebe tsa bat e ja thata ditshenekegi—e leng dijo tse di tlhomologileng mo di- canid. E batla dijo mo ditikologong tse di omileng le tse di omileng go sekae, e rata dikgaolo tse di nang le mmu o o senang sepe le kwa diphologolo tse di nang le dinala di bolokang bojang bo le bokhutshwane, mme e bona diphologolo ka go dirisa kutlo ya yona, e tsamaya ka iketlo ka nko ya yona fa fatshe le ditsebe di sekametse kwa pele. Bontsi jwa dijo tsa yona di dirilwe ka dintlhwa tsa harvester, tse gape di nayang phokoje ya ditsebe tsa bat metsi, ka ge e sa nwe go tswa mo metsing a a ikemetseng. Ka go ja dintlhwa tsa harvester, e dira jaaka tsela ya taolo ya palo ya ditshenekegi tseno, tse di tsewang jaaka disenyi mo dikgaolong tse di nang le batho. Mo dikgaolong tse di ntseng jalo, e ile ya tsomelwa boboa jwa yone. Ga go na matshosetsi a magolo mo phokojeng ya ditsebe tsa bat, mme ka jalo e tsewa e le mofuta o o sa tshwenyegeng thata.

Thuto ya mafoko

Leina la kakaretso la phokoje e e nang le ditsebe tsa bat Otocyon le tswa mo mafokong a Segerika otus (οὖς) a a kayang tsebe le cyon (κύων) a a kayang ntša, fa leina le le rileng megalotis le tswa mo mafokong a Segerika megas (μέar]γας) a a kayang kgolo le otus (οὖς. Leina le le tlwaelegileng la phokoje ya ditsebe tsa mmamanthwane le ka tswa le tserwe mo mmamanthwane wa Egepeto o o nang le sefatlhego se se phatlogileng (Nycteris thebaica), ka ntlha ya ditsebe tse dikgolo tse di tshwanang tsa mmamanthwane le bontsi jwa yone mo lefelong la thutafatshe la phokoje ya ditsebe tsa mmamanthwane.[5] Maina a mangwe a puo ya selegae (a a tlwaelegileng) a phokoje ya ditsebe tsa mmamanthwane a akaretsa phokoje ya ditsebe tse dikgolo, phokoje ya ditsebe tse dintsho, phokoje ya ditsebe tse ditelele,[6] phokoje ya Delalande, phokoje ya cape,[a] le motlosi.[4]

Thulaganyo ya ditshedi le thutotlhagelelo

Phokoje e e nang le ditsebe tsa mmamanthwane ke yone fela mofuta o o tshelang wa mofuta wa Otocyon.[1] Leina la yona la saense, le le neetsweng ke Anselme Gaëtan Desmarest, kwa tshimologong e ne e le Canis megalotis (ka ntlha ya go tshwana ga yona thata le diphokoje), mme morago ga moo ya fetolwa ke Salomon Müller e e neng ya e baya mo mofuteng wa yona, Otocyon; ditsebe tsa yona tse dikgolo le fomula e e farologaneng ya meno di tlhoka go akarediwa mo mofuteng o o farologaneng le Canis le diphokoje tsa nnete (Vulpes).[5]

Ka ntlha ya meno a yone a a sa tlwaelegang—

3.1.4.3-4.

3.1.4.4-5

× 2 = 46-50, palo e kgolo ya meno e e itsiweng mo seamusi sepe sa naga se e seng sa marsupial—phokoje e e nang le ditsebe tsa bat e ne e beilwe mo lelapeng le le tlhaolegileng la di-canid, Otocyoninae, ka gonne ga go na kamano epe le mofuta ope o o tshelang wa di-canid e e neng e ka tlhongwa.[7]

Faelojene

Otocyon megalotis e tsewa jaaka e e nang le kamano le mola wa vulpine,[7] mme Otocyon o ne a bewa ka tshepo e e kwa godimo jaaka kgaitsadie wa clade e e nang le bobedi ntša ya raccone (Nyctereutes) le diphokoje tsa nnete (Vulpes).[8][9]

Kladokeramo e e latelang e theilwe mo dipalong tsa ga Lindblad-Toh le ba bangwe, 2005:[10]

Difosili

Otocyon ga e a emelwa sentle mo rekotong ya masaledi a dilo tse di epolotsweng. Go tshitshinngwa gore mofuta ono o bopa setlhopha le Prototocyon, mofuta o o sa tlholeng o le teng wa canid.[11][12] Mo Mogorogorong wa Olduvai, kwa Tanzania, go fitlhetswe masaledi a mefuta e e amanang le yone e e nyeletseng ya phokoje e e neng ya tsewa la ntlha e le Otocyon recki e e neng e le ya bofelo jwa Pliocene kgotsa kwa tshimologong ya Pleistocene.[4] O. recki jaanong gantsi e bewa mo Prototocyon;[13][14] direkoto tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng ka tlhamalalo tsa Otocyon megalotis di supilwe mo matlakaleng a bogologolo fela jaaka Pleistocene e e fa gare.[15] Masaledi ano, a a itsiweng go tswa kwa lefelong la Lainyamok kwa Kenya, a simolotse dingwaga di le dimilione di le 0.3 tse di fetileng.[2]

Tlhaloso

Diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bat di na le bokete jwa dikilogerama di le 3 go ya go 5.3 (6.6 go ya go 11.7 lb). Boleele jwa tlhogo le mmele wa tsone ke 46–66 cm (18–26 in), boleele jwa mogatla ke 23–34 cm (9.1–13 in), bogodimo jwa magetla ke 30–40 cm (12–16 in),[16] mme ditsebe tse dikgolo thata ke boleele jwa 11–13 cm (4.3–5.17 in) Mofuta ono o bontsha selekanyo se se rileng sa dimorphism ya bong, ka gore tse di namagadi ka kakaretso di dikgolo e bile di bokete go feta tse ditonanyana.[18]

Ka kakaretso, pelage e mmala wa tan, ka meriri e e bosetlha ya mmala wa agouti.[16] Matlhakore a a kwa tlase le mometso di bosetlha. Ditokololo di lefifi, di na le moriti go ya go borokwa jo bontsho kgotsa bontsho kwa dintlheng tsa tsona. Molomo, ntlha le letlhakore le le kwa godimo la mogatla le mask wa sefatlhego di ntsho. Bokagare jwa ditsebe bo bosweu.[4] Ditshedi tsa mefutapotlana ya Aforika Botlhaba, O. m. virgatus, di na le tshekamelo ya go nna le pelage e e buff e e nang le matshwao a a borokwa jo bontsho, go farologana le bontsho jwa O. m. dikgolo. Ditsebe tse dikgolo tse di lekanang tsa diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane, e leng selo se se tlhakanetsweng ke banni ba bangwe ba le bantsi ba maemo a bosa a a mogote, a a omileng, jaaka cottontail ya sekaka,[19] di thusa go anamisa mogote. Gape di thusa mo go batleng diphologolo tse di bolailweng.[17]

Go fetoga ga meno le motlhagare

Meno a phokoje e e nang le ditsebe tsa bommamathwane a mannye thata go na le a mefuta e mengwe ya ditshenekegi,[18] kwa ntle ga nša ya sekgwa (Spetothos venaticus) le dhole (Cuon alpinus).[20] Di-molar di botlhofo thata mme medi e nonofile go feta ya di-canid tse dingwe, mme meno a na le bokgoni jo bo kwa tlase jwa go kuta. Tse ke go tlwaela dijo tsa yona tse di jang ditshenekegi le go tila dijo tse di boleta.[18] Phokoje e e nang le ditsebe tsa mmamanthwane e na le meno a a kwa tlase a le 4-5 le meno a a kwa godimo a le 3-4, palo e e lemotshegang ka gonne e feta palo ya meno a a kwa tlase kgotsa a a kwa godimo a a nang le eutherian[b] kgotsa canid, ka go latelana.[7]

Meno ga se one fela phokoje e e nang le ditsebe tsa bommamanthwane e e tlwaelanang le popego ya yone mo dijong tsa yone. Mo motlhaleng o o kwa tlase, go na le go tlhagelela go go tshwanang le kgato go go bidiwang thulaganyo ya subangular, e e leng teng mo mefuteng e le mmalwa fela ya canid mme ka bobedi e oketsa maatla a go loma a mesifa ya masseter[21] le go tlhomamisa mesifa e megolo ya digastric go letla go tlhafuna ka bonako. Mosifa wa digastric le one o fetolwa go dira gore o kgone go bula le go tswala motlhagare makgetlo a le matlhano ka motsotswana.[4]

Phatlalatso le bonno

Phokoje e e nang le ditsebe tsa bat e na le kabo e e sa tlhomamang go ralala dikgaolo tse di omileng le tse di omileng go sekae tsa Aforika Botlhaba le Borwa, mo ditlhopheng tse pedi tsa allopatric (tse di emelang nngwe le nngwe ya mofutapotlana o o amogelwang) tse di kgaogantsweng ka bokana ka 1,000 km (620 mi). Mofutapotlana O. m. virgatus e simolola kwa borwa jwa Sudan, Ethiopia le Somalia, go ralala Uganda le Kenya go ya kwa borwabophirima jwa Tanzania; O. m. megalotis e tlhagelela mo karolong e e kwa borwa jwa Aforika, go simolola kwa Angola go ralala Namibia le Botswana go ya kwa Aforika Borwa, mme e atologela go fitlha kwa botlhaba go fitlha kwa Mozambique le Zimbabwe,[3] e anama go tsena mo Setlhaketlhakeng sa Kapa le go ya kwa Kapa Agulhas. Dikgaolo tsa magae di farologana ka bogolo go tswa go 0.3 go ya go 3.5 km2 (0.12 go ya go 1.35 sq mi).[4] Mefuta e mebedi e e sa kopaneng ya O. megalotis e ka tswa e ne e golagantswe ka nako ya Pleistocene.[22]

Diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane di tlwaetse go nna mo mafelong a a omileng kgotsa a a omeletseng go sekae. Di fitlhelwa gantsi mo dikgweng tse dikhutshwane tsa bojang, mmogo le dikgaolo tse di omileng thata tsa di-savanna, go bapa le dintlha tsa dikgwa, le mo dikgweng tse di bulegileng tsa acacia.[17][20] Di rata mmu o o senang sepe le mafelo a mo go ona bojang bo bolokwang bo le bokhutshwane ke diphologolo tse di nang le dinao tse di fulang[4] mme di rata go tsoma mo mafelong ano a bojang jo bokhutshwane le ditlhatshana tse di kwa tlase. Le fa go ntse jalo, di tsena mo mafelong a a nang le bojang jo boleele le ditlhatshana tse dikima go iphitlha fa di tshosediwa.[23]

Mo godimo ga go godisetsa bana ba tsone mo dikhuting, diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane di dirisa dikhuti tse di di ikepetseng go itshireletsa mo dithemphoritšhareng tse di feteletseng le mo diphefong. Gape di rapama ka fa tlase ga ditlhare tsa acacia mo Aforika Borwa go batla moriti motshegare.[4]

Boitshwaro le ikholoji

Diphokoje tsa ditsebe tsa bommamathwane ke diphologolo tse di ratang loago. Di tshela ka bobedi kgotsa ka ditlhopha, go ikaegile ka mofutapotlana. Mo Aforika e e kwa borwa (ssp. megalotis), diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane di nna ka dipara tse di nang le dintšanyana, fa tse di kwa botlhaba jwa Aforika (ssp. virgatus) di ka nna ka dipara, kgotsa ka ditlhopha tsa malapa a a tlhomameng tse di nang le e tonanyana le tse di namagadi di ka nna tharo tse di amanang gaufi le dintšanyana.[24][20] Ditho ka bongwe di batla dijo, di tshameka le go ikhutsa mmogo ka setlhopha, se se thusang mo tshireletsong kgatlhanong le dibatana tse di jang ditshedi tse dingwe. Ba nna le seabe mo dithulaganyong tsa allogrooming kgapetsakgapetsa le tse di atolositsweng, tse di thusang go nonotsha tshwaragano ya setlhopha, bontsi magareng ga bagolo ba ba godileng, mme gape magareng ga bagolo ba ba botlana le bagolo ba ba godileng.[4]

Dipontsho tsa pono di botlhokwa mo puisanong mo gare ga diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane. Fa di lebile sengwe ka tlhoafalo, tlhogo e tshwaretswe kwa godimo, matlho a bulegile, ditsebe di eme mme di lebile kwa pele, mme molomo o tswetswe. Fa motho ka bongwe a le mo matshosetsing kgotsa a bontsha go ineela, ditsebe di gogelwa kwa morago mme di rapame kgatlhanong le tlhogo mme tlhogo e le kwa tlase. Mogatla le ona o na le seabe mo puisanong. Fa motho a tlhomamisa gore o a laola kgotsa o bogale, a ikutlwa a tshosediwa, a tshameka, kgotsa a tsosiwa ke tlhakanelodikobo, mogatla o a bopega ka popego ya U e e retologileng. Batho ka bongwe ba ka dirisa gape piloerection, e e diragalang fa meriri ka bongwe e eme ka tlhamalalo, go dira gore e lebege e le kgolo fa e lebane le matshosetsi a a feteletseng. Fa e taboga, e lelekisa kgotsa e tshaba, mogatla o tlhamaletse e bile o rapaletse. Phokoje e e nang le ditsebe tsa mmamathwane e kgona go lemoga batho ba ba leng bokgakala jwa dimetara di le 30 (98 ft). Thulaganyo ya go lemoga e na le dikgato di le tharo: Sa ntlha ba itlhokomolosa motho ka bongwe, morago ga moo ba mo leba ka tlhoafalo, mme kwa bofelong ba atamela kgotsa ba tlhasela kwantle ga dipontsho. Fa a dumedisa yo mongwe, motho yo o atamelang o bontsha go ineela ga tshwantshetso go go amogelwang ke motho yo mongwe ka tlhogo e e kwa godimo le mogatla o o kwa tlase. Go dirisiwa mantswe a le mmalwa go buisana, fela go dirisiwa megala ya go ikgolaganya le megala ya tlhagiso, bontsi jwa yone ka nako ya mariga. Dikgeleswa tsa dikgeleswa le go ngapa, ntle le go epa, ga di yo mo puisanong,[4] le fa di lebega di tlhoma dikgolagano tsa dipara ka go tshwaya monko.[25]

Mo dikgaolong tse di kwa bokone thata tsa setlhopha sa yona (go dikologa Serengeti), di nna bosigo 85% ya nako. Le fa go ntse jalo, go dikologa Aforika Borwa, di nna bosigo fela ka selemo mme di nna motshegare ka nako ya mariga.[26]

Go tsoma le dijo

Phokoje e e nang le ditsebe tsa bommamathwane ke yona fela canid e e jang ditshenekegi ka nnete,[27] e e nang le kgetho e e bonalang ya dintlhwa tsa go roba (Hodotermes mossambicus),[28] tse di ka dirang 80–90% ya dijo tsa yona.[4]

Fa mofuta ono wa dintlhwa o seyo, dijo tsa tsona tse di dirisang tshono di letla gore go tsewe mefuta e e farologaneng ya dijo:[28] di ka ja mefuta e mengwe ya dintlhwa, ditshedi tse dingwe tse di nang le dithapo tse di jaaka ditshoswane, dikhukhwana (bogolo jang dikhukhwana tsa scarab (dikhukhwana tsa mantle)),[26] dikhukhwana tsa scarab, dikhukhwana tsa mantle, dikhukhwana tsa grappers, di-grappers mocorpi, digokgo, mme ka sewelo dinonyane, mae a dinonyane le ditsuane,[26] diamusi tse dinnye (magotlo),[26] digagabi, le fungi (truffle ya sekaka Kalaharituber pfeilii[29]). Diberi, dipeo le maungo a naga le tsone di a jewa. Phokoje e e nang le ditsebe tsa bommamathwane e gana go ja dintlhwa tse di robang tse di nang le dinko, gongwe ka gonne e sa tlwaela go itshokela go itshireletsa ga dintlhwa tseno ka dikhemikale.[4]

Diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bat di tlhoka metsi go amusa,[30] mme ga di ise di lemogiwe di nwa metsi a a ikemetseng.[4] Di fitlhelela ditlhokego tsa tsona tsa metsi ka diteng tse di kwa godimo tsa metsi mo dijong tsa tsona.[30]

Diphokoje tsa ditsebe tsa bat gantsi di tsoma ka ditlhopha, gantsi di kgaogana ka bobedi, ka ditlhotshwana tse di kgaoganeng tse di tsamayang mo lefelong le le lengwe la kakaretso.[31] Fa dintlhwa di le dintsi, go nna le dikokoanyo tsa diphepo tsa ditshedi tse di ka fitlhang go 15 go tswa mo malapeng a a farologaneng.[32] Ditshedi di batla dijo di le tsosi morago ga gore ditlhopha tsa malapa di kgaogane ka Seetebosigo kgotsa Phukwi le mo dikgweding morago ga go tsholwa ga dintšanyana.[4]

Diphofu di bonwa thata ka tsela ya go utlwa, go na le ka monko kgotsa pono.[31] Dipaterone tsa go batla dijo di farologana magareng ga dipaka le dipalopalo, mme di tsamaelana le go nna teng ga dintlhwa. Kwa botlhaba jwa Afrika, go batla dijo bosigo ke molao, fa kwa borwa jwa Afrika, go batla dijo bosigo ka selemo go fetoga ka iketlo go nna mokgwa o o batlang o le wa motshegare fela ka mariga. Mekgwa ya go batla dijo e ikaegile ka mofuta wa phofu, fela dijo gantsi di bonwa ka go tsamaya ka iketlo, nko e le gaufi le fa fatshe le ditsebe di sekametse kwa pele.[7] Gantsi e tlhagelela ka diphatsa, tse di tsamaelanang le metswedi ya diphologolo tse di kgobokaneng, jaaka dikoloni tsa dintlhwa, tse le tsona di tlhagelelang ka diphatsa. Ditlhopha di kgona go ja ditlhopha tsa diphologolo tse di bolailweng mo dikarolong ka gonne ga di lwe go bona dijo ka ntlha ya selekanyo sa tsona sa botsalano le go tlhoka kgaolo.[23] Jaaka fa lefelo la phokoje e e nang le ditsebe tsa mmamathwane le kopana le la aardvark, e tla dirisa dithota tsa dintlhwa tse di butsweng ke phologolo ya bofelo, fela jaaka diphiri tsa aard.[33]

Tsalo

Diphokoje tse pedi tse dinnye (tse dinnye), e nngwe e lebile mmogedi mme e nngwe e fapogile, mo tshimong e e tletseng bojang .

Diphokoje tse dinnye tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane di tshameka kwa ntle ga lesaka la tsone kwa Naboisho Conservancy, kwa Kenya, fela kafa ntle ga Lefelo la Bosetšhaba la Maasai Mara

Phokoje e e nang le ditsebe tsa mmamanthwane e nna le mosadi a le mongwe fela mo setšhabeng,[34] le fa e lemogilwe mo ditlhopheng tsa basadi ba le bantsi.[20] Go farologana le di-canid tse dingwe, phokoje ya ditsebe tsa bat e na le phetogo mo ditirong tsa botsadi, ka e tonanyana e tsaya bontsi jwa maitsholo a tlhokomelo ya botsadi. Boimana bo tsaya malatsi a le 60-70 mme tse di namagadi di tsala di-litters tse di nang le dintšanyana di le nngwe go ya go di le thataro. Mo godimo ga go amusa, go go tsayang dibeke di le 14 go ya go di le 15,[4] tse ditonanyana di tsaya maikarabelo a go tlhokomela, go sireletsa, go hupa, go tlhokomela, le go rwala bana fa gare ga mafelo a dikhuti. Mo godimo ga moo, dikelo tsa tlhokomelo ya banna le tsa go nna teng ga lesaka di bontshitswe di na le kamano e e tlhamaletseng le dikelo tsa go falola ga dintšanyana.[35] E namagadi e batla dijo, tse e di dirisang go tshegetsa tlhagiso ya mashi, tse dintšanyana di ikaegileng thata ka tsone. Dijo tse di fupiwang ke namagadi ga di busediwe kwa dintšanyaneng kgotsa di busediwa morago go fepa dintšanyana.[4]

Dipotsanyane tsa kgaolo ya Kalahari di tsholwa ka Lwetse–Ngwanaitseele mme tse di mo kgaolong ya Botswana di tsholwa ka Diphalane–Sedimonthole. Diphokoje tse dinnye tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane di phatlalala mme di tlogele ditlhopha tsa malapa a tsona fa di le dikgwedi di le 5–6 mme di fitlhelele bogolo jwa thobalano fa di le dikgwedi di le 8–9.[4] Diphokoje tsa ditsebe tsa bat di kwadilwe di fitlhelela dingwaga tse di fetang 14 go ya go 17 tsa botshelo fa di le mo botshwarong,[26][36] le go fitlha go dingwaga di le 9 kwa nageng.[20]

Matshosetsi le tirisanommogo ya batho

Ga go na matshosetsi a magolo mo ditlhopheng tsa diphokoje tsa ditsebe tsa bommamathwane, le fa go tsoma, malwetse le komelelo di ka tshosetsa batho ka bongwe le go fokotsa palo ya diphokoje mo pakeng e khutshwane.[3] Malwetse a a amang phokoje e e nang le ditsebe tsa bommamathwane a akaretsa bolwetse jwa dintša, parvovirus ya dintša, le bolwetse jwa segajaja.[22] Dibatana tse di jang phokoje ya ditsebe tsa bat ke diamusi tse dikgolo tse di jang nama, mme gape di bolawa ke diphologolo tse dikgolo tse di jang nama le Central rock python. Diphokoje tse di nang le mokwatla o montsho di tshosetsa thata diphokoje tse dinnye tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane, fela mo mafelong a a tsalang, bagolo ba tla nna le maitsholo a go tlhorontsha batho go di leleka.[4]

Tshomarelo

Otocyon megalotis e tsewa e le mofuta o o sa tshwenyegeng thata ke Mokgatlho wa Boditšhabatšhaba wa Tshomarelo ya Tlhago le Setheo sa Bosetšhaba sa Mefutafuta ya Ditshedi sa Aforikaborwa.[22] Dikarolo dingwe tsa lefelo la yone ke mafelo a a sireleditsweng ka tshoganetso.[3]

Tiriso ya batho le botshwarwa

Phokoje wa ditsebe tsa bat o na le tiriso nngwe ya kgwebo mo bathong. Di botlhokwa mo taolong ya palo ya dintlhwa tsa harvester, ka ge dintlhwa di tsewa jaaka disenyi. Gape di tsometswe boboa jwa tsone ke batho ba naga ya Botswana.[4] Diphokoje tse di nang le ditsebe tsa bommamathwane tse di tshwerweng di teng kwa di-zoo kwa Amerika Bokone, Aforika Borwa, Yuropa le Asia.[3]